Sente Ayarý Nedir? Sente Ayarý Nasýl Yapýlýr?

Sente ayarý, motorun krank mili ile eksantrik milinin (kam mili) doðru konumda ve doðru zamanlama ile birbirine senkronize edilmesi iþlemidir. Bazý motorlarda buna ek olarak yüksek basýnç yakýt pompasý, balans mili veya diðer zamanlama ile çalýþan parçalarýn da doðru konuma getirilmesi gerekir.

Motorun çalýþmasý sýrasýnda pistonlar yukarý ve aþaðý hareket ederken eksantrik milleri supaplarý açýp kapatýr. Bu hareketlerin birbirine göre doðru zamanda gerçekleþmesi gerekir. Sente ayarý doðru deðilse motor zor çalýþabilir, düzensiz çalýþabilir, güç kaybedebilir veya bazý motorlarda piston ile supaplarýn birbirine çarpmasý nedeniyle ciddi motor hasarý meydana gelebilir.

Sente Ayarý Ne Anlama Gelir?

Dört zamanlý bir motor;

• Emme

• Sýkýþtýrma

• Ateþleme

• Egzoz

olmak üzere dört temel aþamada çalýþýr.

Bu süreçte krank mili pistonlarýn hareketini kontrol ederken eksantrik mili supaplarýn açýlýp kapanmasýný kontrol eder.

Dört zamanlý motorlarda krank mili iki tur dönerken eksantrik mili bir tur döner. Bu 2:1 oraný, supaplarýn pistonlarýn hareketine göre doðru zamanda açýlýp kapanmasýný saðlar.

Dolayýsýyla sente ayarý yalnýzca triger kayýþýný veya zincirini yerine takmak deðildir. Krank ve eksantrik millerinin üreticinin belirlediði referans konumlarýna doðru þekilde getirilmesi gerekir.

Sente Ayarý Neden Önemlidir?

Supaplar ve pistonlar motor içerisinde birbirlerine çok yakýn çalýþýr.

Özellikle interference engine olarak adlandýrýlan motorlarda piston yukarý hareket ederken açýk durumdaki bir supaba çarparsa ciddi mekanik hasar oluþabilir.

Yanlýþ sente ayarý sonucunda;

• Supaplar eðilebilir.

• Supap kýlavuzlarý zarar görebilir.

• Pistonlar hasar görebilir.

• Külbütör veya supap iticileri zarar görebilir.

• Silindir kapaðý hasar görebilir.

• Motor ciddi þekilde zarar görebilir.

Sente yalnýzca birkaç diþ hatalý olsa bile motorun çalýþma karakteri ciddi þekilde deðiþebilir.

Sente Ayarý Bozulursa Ne Olur?

Sente ayarýnýn ne kadar bozulduðuna baðlý olarak belirtiler deðiþebilir.

Hafif bir zamanlama hatasýnda motor çalýþmaya devam edebilir ancak;

• Motor gücü azalabilir.

• Gaz tepkisi kötüleþebilir.

• Rölanti düzensizleþebilir.

• Yakýt tüketimi artabilir.

• Motor zor çalýþabilir.

• Hýzlanma zayýflayabilir.

• Motor titreþimi artabilir.

• Motor arýza lambasý yanabilir.

• Emisyon deðerleri bozulabilir.

Zamanlama ciddi þekilde bozulduðunda ise motor hiç çalýþmayabilir, stop edebilir veya çalýþýrken anormal sesler çýkarabilir.

Üst Ölü Nokta (TDC) Nedir?

Sente ayarýnda en önemli kavramlardan biri Üst Ölü Nokta (TDC) konumudur.

TDC, pistonun silindir içerisindeki hareketinin en üst noktasýna ulaþmasýdýr.

Sente ayarý yapýlýrken genellikle birinci silindir referans alýnýr. Ancak krank milini yalnýzca görünen bir iþarete getirmek her motor için yeterli deðildir.

Bazý motorlarda;

• Krank kasnaðýnda

• Krank diþlisinde

• Volanda

• Þanzýman gövdesindeki kontrol deliðinde

• Motor bloðunda

referans iþaretleri bulunabilir.

Bazý motorlarda ise üreticinin belirlediði özel kilitleme aparatlarýnýn kullanýlmasý gerekir.

Sente Ayarý Nasýl Yapýlýr?

Sente ayarýnýn temel mantýðý birçok motorda benzer olsa da her motorun sente ayarý ayný þekilde yapýlmaz.

Genel iþlem sýrasý þu þekildedir:

1. Motorun Teknik Bilgileri Belirlenir

Öncelikle motor kodu bilinmelidir.

Çünkü teknisyenin;

• Triger kayýþý mý zincir mi kullandýðýný

• Krank referans konumunu

• Eksantrik referanslarýný

• Kilitleme aparatlarýný

• Gergi ayarýný

• Tork deðerlerini

• Deðiþken supap zamanlamasý sisteminin prosedürünü

bilmesi gerekir.

Ayný marka içerisindeki farklý motorlarda bile sente ayarý farklý olabilir.

2. Gerekli Parçalara Ulaþým Saðlanýr

Motor tasarýmýna göre sente sistemine ulaþmak için çeþitli parçalarýn sökülmesi gerekebilir.

Bunlar arasýnda;

• Motor üst kapaklarý

• Triger kapaklarý

• Yardýmcý kayýþ

• Krank kasnaðý

• Motor takozlarý

• Diðer eriþimi engelleyen parçalar

bulunabilir.

Bazý motorlarda sente sistemine ulaþmak oldukça kolayken bazý motorlarda ciddi miktarda sökme iþlemi gerekebilir.

3. Krank Mili Doðru Konuma Getirilir

Krank mili uygun bir el aletiyle üreticinin belirlediði yönde çevrilerek doðru referans konumuna getirilir.

Bu aþamada krank milinin doðru konumda olmasý çok önemlidir.

Sadece kasnak üzerindeki iþarete bakmak bazý motorlarda yeterli olmayabilir. Üretici, krank milinin belirli bir kilitleme aparatýyla sabitlenmesini isteyebilir.

4. Eksantrik Mili Hizalanýr

Krank mili doðru konuma getirildikten sonra eksantrik mili veya eksantrik milleri de üreticinin belirlediði konuma getirilir.

Çift eksantrikli motorlarda;

• Emme eksantrik mili

• Egzoz eksantrik mili

ayrý ayrý doðru konuma getirilmelidir.

Bazý motorlarda eksantrik millerini sabitlemek için özel kilitleme aparatý kullanýlýr.

5. Triger Kayýþý veya Zinciri Takýlýr

Krank ve eksantrik milleri doðru konumdayken triger kayýþý veya zinciri takýlýr.

Kayýþýn veya zincirin tüm diþlilere doðru þekilde oturmasý gerekir.

Özellikle gergin tarafta gereðinden fazla boþluk býrakýlmamasý önemlidir. Kayýþ veya zincir takýlýrken krank ya da eksantrik milinin konumunun deðiþmemesi gerekir.

6. Gergi Ayarý Yapýlýr

Triger gergisi üreticinin belirlediði yönteme göre ayarlanýr.

Motor tasarýmýna göre gergi;

• Manuel

• Otomatik

• Yaylý

• Hidrolik

olabilir.

Yanlýþ gergi ayarý sente sisteminde ciddi problemlere yol açabilir.

Gevþek kayýþ veya zincir, diþ atlamasýna neden olabilir.

Aþýrý gerginlik ise kayýþýn, rulmanlarýn, gerginin ve su pompasýnýn gereðinden fazla yük altýnda kalmasýna neden olabilir.

7. Motor Elle Çevrilir

Sente iþleminin en önemli kontrollerinden biri motoru çalýþtýrmadan önce elle çevirmektir.

Krank mili genellikle iki tam tur çevrilir.

Bunun amacý, eksantrik millerinin bir tam tur dönmesini saðlamak ve motorun tekrar referans konumuna gelmesini kontrol etmektir.

Motor elle çevrildikten sonra sente iþaretleri yeniden kontrol edilir.

Ýþaretler üreticinin belirlediði þekilde hizalanmýyorsa motor çalýþtýrýlmamalýdýr.

8. Sente Tekrar Kontrol Edilir

Motor elle çevrildikten sonra krank ve eksantrik konumlarý yeniden kontrol edilir.

Bu kontrol, montaj sýrasýnda oluþabilecek küçük bir zamanlama hatasýnýn fark edilmesini saðlar.

Sente doðru deðilse motoru çalýþtýrmak yerine kayýþ veya zincirin yeniden doðru þekilde ayarlanmasý gerekir.

Sente Kilitleme Aparatlarý Nedir?

Modern motorlarýn önemli bir bölümünde sente ayarý sýrasýnda özel kilitleme aparatlarý kullanýlýr.

Bunlar arasýnda;

• Krank mili kilitleme aparatý

• Eksantrik mili kilitleme aparatý

• Volan kilitleme aparatý

• Eksantrik hizalama plakalarý

bulunabilir.

Bu aparatlar krank ve eksantrik millerinin iþlem sýrasýnda hareket etmesini önler ve doðru mekanik zamanlamanýn kurulmasýna yardýmcý olur.

Bazý motorlarda yalnýzca iþaretlere bakarak sente yapmak yerine bu aparatlarýn kullanýlmasý üretici prosedürünün bir parçasýdýr.

Her Motorun Sente Ayarý Ayný mýdýr?

Hayýr.

Bu oldukça önemli bir noktadýr.

Her motor için geçerli tek bir sente ayarý yöntemi yoktur.

Motorlarda;

• Tek eksantrik mili

• Çift eksantrik mili

• Birden fazla triger zinciri

• Deðiþken supap zamanlamasý

• Deðiþken supap kaldýrma

• Hidrolik kam fazlayýcýlar

• Balans milleri

• Triger tarafýndan çalýþtýrýlan yað pompalarý

• Triger tarafýndan çalýþtýrýlan yüksek basýnç yakýt pompalarý

bulunabilir.

Bu nedenle sente ayarý yapýlýrken motorun motor koduna özel servis prosedürü kullanýlmalýdýr.

VVT Sistemi Sente Ayarýný Nasýl Etkiler?

Modern motorlarýn çoðunda deðiþken supap zamanlamasý (VVT) sistemi bulunabilir.

Bu sistem, motor çalýþýrken eksantrik milinin konumunu belirli sýnýrlar içerisinde deðiþtirebilir.

Sistemde;

• Eksantrik fazlayýcýlarý

• Yað kontrol valfleri

• VVT solenoidleri

• Motor yaðý basýncý

gibi parçalar görev yapabilir.

Burada mekanik sente ayarý ile elektronik olarak kontrol edilen eksantrik zamanlamasýný birbirinden ayýrmak gerekir.

Mekanik sente yanlýþsa bunu yalnýzca bir arýza tespit cihazýyla düzeltmek mümkün deðildir.

Sente Ayarý Arýza Tespit Cihazýyla Yapýlýr mý?

Arýza tespit cihazý, krank ve eksantrik milleri arasýndaki senkronizasyonu kontrol etmek için kullanýlabilir ancak mekanik sente ayarýnýn yerini tutmaz.

Diagnostik cihaz üzerinden;

• Krank mili konumu

• Eksantrik mili konumu

• Krank-eksantrik senkronizasyonu

• Eksantrik ayar deðerleri

• Ýlgili arýza kodlarý

kontrol edilebilir.

Örneðin P0016, P0017, P0018 ve P0019 gibi arýza kodlarý krank mili ile eksantrik mili arasýndaki korelasyon problemine iþaret edebilir.

Ancak bu kodlarýn görülmesi doðrudan sente ayarýnýn yanlýþ olduðu anlamýna gelmez.

Nedeni;

• Yanlýþ mekanik sente

• Uzamýþ triger zinciri

• Arýzalý eksantrik sensörü

• Arýzalý krank sensörü

• VVT fazlayýcý problemi

• Yað basýncý problemi

• Kablo veya soket arýzasý

• Yanlýþ motor yaðý

• Triger sistemi içerisindeki mekanik arýza

olabilir.

Sente Ayarý Nasýl Kontrol Edilir?

Sente kontrolü için farklý yöntemler kullanýlabilir.

Mekanik kontrol

Krank ve eksantrik millerinin konumlarý üreticinin belirlediði referanslara göre kontrol edilir.

Diagnostik kontrol

Arýza tespit cihazýndan krank ve eksantrik senkronizasyon deðerleri incelenebilir.

Kompresyon testi

Yanlýþ supap zamanlamasý silindirlerde düþük veya dengesiz kompresyona neden olabilir.

Leak-down testi

Silindir içerisindeki kaçaklarýn supaplardan, piston segmanlarýndan veya baþka bir noktadan kaynaklanýp kaynaklanmadýðýný anlamaya yardýmcý olabilir.

Osiloskop testi

Krank ve eksantrik sensörlerinin sinyalleri ayný anda incelenerek iki sistem arasýndaki zamanlama iliþkisi deðerlendirilebilir.

Bu yöntem özellikle modern motorlarda teþhis açýsýndan oldukça deðerlidir.

Sente Neden Bozulur?

Saðlýklý bir motorda sente ayarý normal þartlarda kendiliðinden bozulmaz.

Sente probleminin yaygýn nedenleri þunlardýr:

• Triger kayýþýnýn yanlýþ takýlmasý

• Triger zincirinin yanlýþ takýlmasý

• Triger zincirinin uzamasý

• Gergi arýzasý

• Zincir kýzaklarýnýn kýrýlmasý

• Triger kayýþýnýn aþýnmasý

• Triger kayýþýnýn diþ atlamasý

• Diþlilerde hasar

• VVT sistemindeki arýzalar

• Hatalý motor onarýmý

Özellikle triger deðiþiminden sonra baþlayan bir çalýþma problemi varsa sente ayarý mutlaka kontrol edilmelidir.

Triger Kayýþý Diþ Atlar mý?

Evet.

Triger kayýþý çeþitli nedenlerle bir veya daha fazla diþ atlayabilir.

Bunun nedenleri arasýnda;

• Arýzalý gergi

• Aþýnmýþ kayýþ

• Arýzalý avare rulmaný

• Su pompasý rulmanýnýn sýkýþmasý

• Kayýþa yað bulaþmasý

• Yanlýþ montaj

• Aþýrý mekanik yük

bulunabilir.

Triger zincirlerinde de benzer þekilde zincirin diþli üzerinden atlamasý mümkündür.

Özellikle interference engine tasarýmýna sahip motorlarda diþ atlamasý ciddi motor hasarýna neden olabilir.

Sente Bir Diþ Kaçýk Olursa Ne Olur?

Sente yalnýzca bir diþ bile kaçýk olsa motorun çalýþma karakteri deðiþebilir.

Belirtiler arasýnda;

• Zor çalýþma

• Düzensiz rölanti

• Güç kaybý

• Hýzlanma problemleri

• Yakýt tüketiminin artmasý

• Tekleme

• Motor arýza lambasýnýn yanmasý

• Krank-eksantrik korelasyon arýza kodlarý

bulunabilir.

Motor çalýþmaya devam edebileceði için problem ilk bakýþta fark edilmeyebilir.

Ancak sente ayarý yanlýþ olan bir motorun bu þekilde kullanýlmaya devam edilmesi önerilmez.

Sente Tamamen Yanlýþsa Ne Olur?

Eksantrik ve krank mili arasýndaki zamanlama ciddi þekilde yanlýþsa motor hiç çalýþmayabilir.

Marþ motoru motoru döndürmesine raðmen;

• Yanlýþ supap zamanlamasý

• Yanlýþ sýkýþtýrma zamaný

• Yanlýþ yakýt enjeksiyonu

• Yanlýþ ateþleme zamanlamasý

nedeniyle motor çalýþmayabilir.

Interference engine tasarýmýnda piston ve supaplarýn birbirine temas etme ihtimali olduðundan, motoru tekrar tekrar marþ yapmak da doðru deðildir.

Sente Ayarý Ateþleme Zamanlamasýný Etkiler mi?

Evet, ancak modern motorlarda konu biraz farklýdýr.

Eski motorlarda ateþleme zamanlamasý distribütör gibi mekanik parçalar üzerinden ayarlanabiliyordu.

Modern motorlarda ise ateþleme zamanlamasý büyük ölçüde ECU tarafýndan elektronik olarak hesaplanýr.

ECU;

• Krank mili konum sensörü

• Eksantrik mili konum sensörü

• Motor suyu sýcaklýk sensörü

• Hava akýþ veya manifold basýnç sensörleri

• Gaz kelebeði konumu

• Vuruntu sensörü

• Gaz pedalý konumu

gibi sensörlerden aldýðý bilgilerle ateþleme ve yakýt enjeksiyonu zamanlamasýný belirler.

Bununla birlikte mekanik sente, piston ile supaplarýn temel zamanlama iliþkisini belirlemeye devam eder.

Eski Motorlarda Sente ve Ateþleme Ayarý

Distribütörlü eski motorlarda mekanik motor zamanlamasý ile ateþleme zamanlamasý farklý iþlemler olabilir.

Ateþleme zamanlamasý gerektiðinde zamanlama lambasý kullanýlarak üreticinin belirlediði deðerlere göre kontrol edilebilir.

Modern motorlarda ise bu sistem elektronik hale geldiði için geleneksel distribütör ayarý bulunmaz.

Sente Ayarý Ýçin Hangi Aletler Kullanýlýr?

Motorun tasarýmýna göre gerekli ekipman deðiþebilir.

Kullanýlabilecek ekipmanlar arasýnda;

• Lokma takýmý

• Tork anahtarý

• Krank çevirme aparatý

• Krank kilitleme aparatý

• Eksantrik kilitleme aparatý

• Volan kilitleme aparatý

• Triger gergi ölçüm ekipmaný

• Diagnostik cihaz

• Üretici servis dokümanlarý

bulunabilir.

Özellikle krank kasnaðý, eksantrik diþlileri, gergi ve diðer zamanlama parçalarýnýn sýkma torklarý üreticinin deðerlerine uygun olmalýdýr.

Sente Ayarý Evde Yapýlýr mý?

Tecrübeli bir usta, doðru servis bilgilerine ve gerekli özel aletlere sahipse sente ayarý yapabilir.

Ancak motorun tasarýmýný ve sente prosedürünü bilmeden yalnýzca internet üzerindeki genel iþaretlere bakarak sente ayarý yapmak risklidir.

Çünkü birkaç derecelik veya birkaç diþlik bir hata bile motorun çalýþmasýný bozabilir.

Daha da önemlisi, bazý motorlarda yanlýþ sente ayarý piston-supap temasýna ve ciddi motor hasarýna neden olabilir.

Bu nedenle sente ayarý motor koduna özel teknik servis prosedürüne göre yapýlmalýdýr.

Triger Deðiþiminde Sente Kontrolü

Triger kayýþý deðiþtirildiðinde sente ayarý iþlemin doðal bir parçasýdýr.

Motorun bakým prosedürüne baðlý olarak yalnýzca kayýþýn deðiþtirilmesi yerine ilgili parçalarýn da birlikte deðiþtirilmesi gerekebilir.

Bunlar;

• Triger kayýþý

• Gergi rulmaný

• Avare rulmanlarý

• Su pompasý

• Gerekli durumlarda keçeler

olabilir.

Yeni kayýþýn eski ve aþýnmýþ bir gergi veya rulmanla kullanýlmasý, yeni bir triger arýzasýna yol açabilir.

Sonuç

Sente ayarý, motorun krank mili ile eksantrik mili arasýndaki mekanik zamanlamanýn doðru þekilde ayarlanmasý ve senkronize edilmesidir.

Doðru sente sayesinde pistonlar ile supaplar doðru zamanda hareket eder. Modern motorlarda ECU; ateþleme, yakýt enjeksiyonu ve deðiþken supap zamanlamasý gibi sistemleri bu temel mekanik zamanlama üzerine göre yönetir.

Sente ayarý yalnýzca iki iþareti karþý karþýya getirmekten ibaret deðildir. Motorun doðru referans konumuna getirilmesi, gerekli kilitleme aparatlarýnýn kullanýlmasý, triger gergisinin doðru ayarlanmasý ve motorun çalýþtýrýlmadan önce elle çevrilerek tekrar kontrol edilmesi gerekebilir.

Bu nedenle sente ayarýnda en önemli konu, genel bir yöntem uygulamak yerine motorun kendi motor koduna ait üretici prosedürünü kullanmaktýr.