Karbüratörün Parçalarý Nelerdir? Görevleri ve Çalýþma Prensipleri

Karbüratör, benzinli motorlarda yakýt ile havayý uygun oranda karýþtýrarak oluþan karýþýmý motorun silindirlerine gönderen mekanik bir yakýt sistemidir. Elektronik yakýt enjeksiyon sistemlerinden önce otomobillerde, motosikletlerde ve çeþitli küçük motorlarda yaygýn olarak kullanýlmýþtýr.

Dýþarýdan bakýldýðýnda basit bir mekanizma gibi görünse de karbüratörün içerisinde farklý çalýþma koþullarýna göre devreye giren çok sayýda yakýt, hava ve vakum devresi bulunur.

Motorun soðuk çalýþtýrýlmasý, rölanti, normal sürüþ, ani hýzlanma ve yüksek yük gibi farklý koþullarda uygun karýþýmýn oluþturulabilmesi için bu parçalarýn birlikte ve doðru þekilde çalýþmasý gerekir.

Karbüratör Nasýl Çalýþýr?

Karbüratörün temel çalýþma prensibi hava akýþý ve basýnç farkýna dayanýr.

Motor çalýþýrken hava, karbüratörün içerisinden emilir. Havanýn geçtiði daraltýlmýþ bölgeye Venturi adý verilir. Hava bu dar bölümden geçerken hýzý artar ve statik basýncý düþer.

Oluþan basýnç farký sayesinde þamandýra haznesindeki benzin, yakýt devresinden geçerek hava akýmýna karýþýr.

Basitleþtirilmiþ yakýt akýþý þu þekilde düþünülebilir:

Yakýt deposu → yakýt pompasý → karbüratör → þamandýra haznesi → jetler → Venturi → emme manifoldu → silindir

Ancak karbüratör bütün çalýþma koþullarýnda ayný yakýt devresini kullanmaz. Rölantide farklý, normal sürüþte farklý, ani hýzlanmada farklý ve yüksek yükte farklý devreler devreye girebilir.

Þamandýra Haznesi

Þamandýra haznesi, karbüratör içerisinde belirli miktarda benzinin depolandýðý bölümdür.

Görevi, yakýtýn jetlere düzenli þekilde ulaþmasýný saðlayacak bir yakýt seviyesi oluþturmaktýr.

Yakýt seviyesinin doðru olmasý karbüratörün çalýþmasý açýsýndan oldukça önemlidir.

Yakýt seviyesi fazla yüksek olursa:

• Motor zengin karýþýmla çalýþabilir.

• Yakýt tüketimi artabilir.

• Benzin kokusu oluþabilir.

• Egzozdan siyah duman çýkabilir.

• Karbüratör taþabilir.

• Motor boðulabilir.

Yakýt seviyesi çok düþük olursa özellikle yüksek devir ve yüksek yük sýrasýnda motora yeterli yakýt ulaþmayabilir.

Þamandýra

Þamandýra, þamandýra haznesindeki yakýt seviyesini mekanik olarak kontrol eder.

Benzin hazneye girdikçe þamandýra yükselir. Yakýt belirli seviyeye ulaþtýðýnda þamandýra, iðne valfini kapatmaya veya yakýt giriþini kýsýtlamaya baþlar.

Motor yakýt kullandýkça haznedeki seviye düþer. Þamandýra da aþaðý hareket ederek iðne valfinin yeniden açýlmasýný saðlar.

Bu mekanizma sayesinde yakýt seviyesi belirli bir aralýkta tutulur.

Þamandýranýn delinmesi, yakýtla aðýrlaþmasý veya yanlýþ ayarlanmasý karbüratörün yakýt seviyesini bozabilir.

Ýðne Valfi

Ýðne valfi, þamandýra ile birlikte çalýþan ve karbüratöre giren yakýt miktarýný kontrol eden parçadýr.

Þamandýra belirli seviyeye ulaþtýðýnda iðne valfi yuvasýna oturarak yakýt giriþini kapatýr.

Ýðne valfi kirlenmiþ, aþýnmýþ veya düzgün kapanmýyorsa yakýt hazneye girmeye devam edebilir.

Bunun sonucunda:

• Karbüratör taþabilir.

• Motor fazla yakýt tüketebilir.

• Motor boðulabilir.

• Benzin kokusu oluþabilir.

• Karbüratörden yakýt sýzýntýsý meydana gelebilir.

Venturi

Venturi, karbüratörün en önemli parçalarýndan biridir.

Havanýn geçtiði bölümün daraltýlmasýyla hava hýzýnýn artýrýlmasýný ve basýncýn düþürülmesini saðlar. Bu basýnç farký yakýtýn yakýt devresinden çekilmesine yardýmcý olur.

Venturi'nin çapý ve tasarýmý motorun karakterini önemli ölçüde etkileyebilir.

Daha küçük bir Venturi, düþük motor devirlerinde daha yüksek hava hýzýna yardýmcý olarak gaz tepkisini iyileþtirebilir.

Daha büyük bir Venturi ise yüksek devirlerde daha fazla hava akýþýna izin verebilir ve yüksek güç üretimini destekleyebilir. Ancak gereðinden büyük bir karbüratör veya Venturi, düþük devirlerde hava hýzýnýn düþmesine ve gaz tepkisinin zayýflamasýna neden olabilir.

Bu nedenle performans amacýyla yalnýzca daha büyük karbüratör kullanmak her zaman daha iyi sonuç vermez.

Ana Jet

Ana jet, karbüratörün ana yakýt devresinden geçen yakýt miktarýný belirleyen kalibre edilmiþ parçadýr.

Gaz kelebeði açýldýkça ve hava akýþý arttýkça ana yakýt devresi daha fazla önem kazanýr.

Ana jetin çapý yakýt miktarýný etkiler.

Çok büyük bir jet zengin karýþýma, çok küçük bir jet ise belirli çalýþma koþullarýnda fakir karýþýma neden olabilir.

Ancak jet seçimi yalnýzca motor hacmine göre yapýlmaz. Motorun hava akýþý, emme ve egzoz sistemi, karbüratör modeli, rakým ve kullaným koþullarý da dikkate alýnmalýdýr.

Emülsiyon Borusu

Bazý karbüratörlerde emülsiyon borusu, ana yakýt devresinin önemli parçalarýndan biridir.

Bu parça yakýt devresine hava karýþmasýna yardýmcý olur ve yakýtýn Venturi'ye ulaþmadan önceki karakterini etkiler.

Emülsiyon sistemi, motor devri ve hava akýþý deðiþtikçe karýþýmýn nasýl deðiþeceði üzerinde etkili olabilir.

Özellikle performans karbüratörlerinde emülsiyon özellikleri, motorun farklý devirlerdeki yakýt davranýþýný deðiþtirebilir.

Hava Düzeltme Jeti

Hava düzeltme jeti, ana yakýt devresine belirli miktarda hava girmesini saðlar.

Motor devri yükseldikçe yakýt devresinin davranýþý deðiþtiðinden karýþýmýn gereðinden fazla zenginleþmesini önlemeye yardýmcý olur.

Bu nedenle ana jet ile birlikte çalýþarak karbüratörün farklý devirlerdeki yakýt karakteristiðinin þekillenmesine katkýda bulunur.

Rölanti Jeti ve Rölanti Devresi

Motor rölantide çalýþýrken Venturi içerisindeki hava akýþý ana yakýt devresini etkin þekilde çalýþtýrmak için yeterli olmayabilir.

Bu nedenle karbüratörlerde rölanti devresi bulunur.

Rölanti jeti bu devreye giren yakýt miktarýný sýnýrlar.

Rölanti jeti týkandýðýnda:

• Rölanti dalgalanabilir.

• Motor stop edebilir.

• Ýlk gaz verme sýrasýnda tekleme olabilir.

• Düþük devirde gaz tepkisi bozulabilir.

• Motorun rölantide çalýþmasý zorlaþabilir.

Karbüratör temizliðinde küçük yakýt ve hava kanallarýnýn kontrol edilmesinin önemli olmasýnýn nedenlerinden biri budur.

Karýþým Vidasý

Karýþým vidasý, özellikle rölanti ve düþük gaz açýklýðýndaki hava-yakýt karakterini ayarlamak için kullanýlan parçadýr.

Ancak her karbüratörde ayný görevi görmez.

Bazý tasarýmlarda yakýt miktarýný, bazý tasarýmlarda ise hava miktarýný etkileyebilir. Bu nedenle vidanýn saat yönünde veya ters yönde çevrilmesinin etkisi karbüratör tasarýmýna göre deðiþir.

Yanlýþ ayar:

• Düzensiz rölanti

• Fazla yakýt tüketimi

• Fakir karýþým

• Gaz verme sýrasýnda tereddüt

• Yüksek emisyon

gibi sorunlara neden olabilir.

Gaz Kelebeði

Gaz kelebeði, motorun içine giren hava miktarýný kontrol eder.

Sürücü gaz pedalýna bastýðýnda gaz kelebeði açýlýr ve motora daha fazla hava girmeye baþlar. Hava akýþýndaki artýþ, karbüratörün ilgili yakýt devrelerinin daha fazla yakýt saðlamasýna neden olur.

Gaz kelebeði kapalýya yakýnken motor rölanti devresi üzerinden çalýþýr.

Gaz kelebeði açýldýkça ana yakýt devresi daha fazla devreye girer.

Hýzlandýrma Pompasý

Hýzlandýrma pompasý, gaz kelebeðinin ani þekilde açýlmasý sýrasýnda ek yakýt saðlayan mekanizmadýr.

Gaz pedalýna hýzlý þekilde basýldýðýnda hava akýþý çok kýsa sürede deðiþebilir. Yakýtýn ayný hýzda artmamasý durumunda karýþým geçici olarak fakirleþebilir.

Hýzlandýrma pompasý bu geçiþi telafi etmek için kýsa süreli ekstra yakýt püskürtür.

Hýzlandýrma pompasýnda problem varsa:

• Ani gaz vermede tekleme

• Gaz yememe

• Motorun kýsa süreli boðulmasý

• Hýzlanmada tereddüt

• Gaz tepkisinde gecikme

görülebilir.

Jikle

Jikle, özellikle soðuk motorun çalýþtýrýlmasý sýrasýnda kullanýlan zenginleþtirme sistemidir.

Soðuk motorlarda benzinin buharlaþmasý daha zor olduðundan motorun çalýþabilmesi için daha zengin bir karýþým gerekebilir.

Jikle, karbüratörden geçen havayý kýsýtlayarak veya karýþýmý baþka bir yöntemle zenginleþtirerek soðuk çalýþtýrmaya yardýmcý olur.

Motor ýsýndýkça jiklenin etkisinin azaltýlmasý gerekir.

Jikle açýk kalýrsa:

• Yakýt tüketimi artar.

• Motor zengin karýþýmla çalýþýr.

• Siyah duman oluþabilir.

• Kurum oluþumu artabilir.

• Motor performansý düþebilir.

Jikle Açma Mekanizmasý

Otomatik jikle kullanan karbüratörlerde motor çalýþtýktan sonra jiklenin kademeli olarak açýlmasýný saðlayan mekanizmalar bulunabilir.

Bazý sistemlerde vakum kontrollü jikle açma diyaframý kullanýlýr.

Motor çalýþtýðýnda oluþan vakum diyaframý hareket ettirerek jiklenin tamamen kapalý kalmasýný önleyebilir.

Diyafram veya vakum hattýnda problem olmasý, motorun çalýþtýktan sonra gereðinden uzun süre zengin karýþýmla çalýþmasýna neden olabilir.

Rölanti Devir Ayar Vidasý

Rölanti devir ayar vidasý, gaz kelebeðinin kapalý konumunu mekanik olarak belirleyen ayar elemanýdýr.

Gaz kelebeðinin biraz daha açýk kalmasý motora daha fazla hava girmesine ve rölanti devrinin yükselmesine neden olabilir.

Ancak rölanti devri yalnýzca bu vida çevrilerek rastgele ayarlanmamalýdýr. Motor üreticisinin belirlediði rölanti devri ve ayar prosedürü dikkate alýnmalýdýr.

Güç Valfi ve Zenginleþtirme Sistemi

Bazý karbüratörlerde yüksek motor yükü sýrasýnda devreye giren güç valfi veya benzer zenginleþtirme sistemleri bulunur.

Motor hafif yükte çalýþýrken bu sistem devre dýþýnda kalabilir. Gaz kelebeði daha fazla açýldýðýnda ve manifold vakumu deðiþtiðinde sistem devreye girerek ilave yakýt saðlayabilir.

Bu mekanizma özellikle yüksek yük altýnda motorun ihtiyaç duyduðu daha zengin karýþýmýn oluþturulmasýna yardýmcý olur.

Karbüratör tasarýmýna göre bu sistemin çalýþma þekli deðiþebilir.

Vakum Diyaframlarý

Karbüratörlerde farklý iþlevler için vakum diyaframlarý kullanýlabilir.

Karbüratörün tasarýmýna baðlý olarak vakum kontrollü diyaframlar:

• Jikle mekanizmasýnda

• Ýkinci boðazýn açýlmasýnda

• Zenginleþtirme sisteminde

• Çeþitli yük kompanzasyonlarýnda

görev alabilir.

Diyaframýn yýrtýlmasý veya vakum hattýnýn kaçýrmasý, ilgili mekanizmanýn doðru çalýþmasýný engelleyebilir.

Bu nedenle karbüratör arýzalarýnda yalnýzca yakýt jetlerine deðil, vakum hortumlarýna ve diyaframlara da bakýlmalýdýr.

Ýkinci Boðaz

Çift boðazlý veya daha geliþmiþ karbüratörlerde ikinci bir hava geçiþ kanalý bulunabilir.

Birinci boðaz günlük kullanýmda ve düþük-orta motor yüklerinde kullanýlýrken ikinci boðaz daha fazla hava akýþýna ihtiyaç duyulduðunda devreye girebilir.

Ýkinci boðazýn açýlmasý mekanik veya vakum kontrollü olabilir.

Bu yapý sayesinde karbüratör düþük devirlerde iyi gaz tepkisi saðlarken yüksek devirlerde daha fazla hava akýþý sunabilir.

Hava Giriþi ve Air Horn

Karbüratörün üst bölümündeki hava giriþ kýsmýna genellikle air horn adý verilir.

Motorun emdiði hava buradan karbüratöre girer ve Venturi bölümüne doðru ilerler.

Bu bölümde karbüratör tasarýmýna göre:

• Jikle mekanizmasý

• Hava düzeltme elemanlarý

• Hava kanallarý

• Þamandýra mekanizmasýnýn bazý parçalarý

bulunabilir.

Hava giriþinin tasarýmý, karbüratör içerisindeki hava akýþýný da etkiler.

Yakýt Kanallarý

Karbüratör gövdesinin içerisinde çok sayýda küçük yakýt ve hava kanalý bulunur.

Bu kanallar þamandýra haznesini farklý çalýþma devrelerine baðlar.

Yakýt tortusu, reçineleþmiþ benzin, kir veya korozyon bu kanallarý daraltabilir.

Bu nedenle dýþarýdan temiz görünen bir karbüratörün içerisinde bile yakýt akýþýný etkileyen ciddi kirlenmeler bulunabilir.

Contalar ve Keçeler

Karbüratörün farklý bölümleri arasýnda contalar ve sýzdýrmazlýk elemanlarý bulunur.

Bunlarýn görevi yakýt ve hava kaçaklarýný önlemektir.

Karbüratör ile emme manifoldu arasýndaki contanýn bozulmasý ise motora ölçülmeyen hava girmesine neden olabilir.

Bu durum:

• Fakir karýþým

• Yüksek rölanti

• Rölanti dalgalanmasý

• Gaz tepkisinde bozulma

• Motorun stop etmesi

gibi belirtiler oluþturabilir.

Yakýt tarafýndaki bir conta veya sýzdýrmazlýk elemanýnýn bozulmasý ise benzin kaçaðýna yol açabilir. Benzin kaçaðý yangýn riski oluþturabileceðinden bu tür bir problem geciktirilmemelidir.

Karbüratör Devreleri Nasýl Birlikte Çalýþýr?

Karbüratörün çalýþma mantýðýný anlamanýn en önemli noktalarýndan biri, farklý devrelerin farklý çalýþma koþullarýnda öne çýkmasýdýr.

Soðuk çalýþtýrma sýrasýnda

Jikle ve soðuk çalýþtýrma zenginleþtirme sistemi devreye girer.

Rölantide

Rölanti jeti ve rölanti devresi motora gerekli yakýtý saðlar.

Normal sürüþte

Gaz kelebeði açýldýkça hava akýþý artar ve ana yakýt devresi daha fazla önem kazanýr.

Ani hýzlanmada

Hýzlandýrma pompasý geçici olarak ilave yakýt saðlar.

Yüksek motor yükünde

Güç zenginleþtirme sistemleri devreye girebilir.

Yüksek devirde

Ana yakýt devresi ve varsa ikinci boðaz, motorun daha yüksek hava ve yakýt ihtiyacýný karþýlar.

Bu devrelerin birlikte çalýþmasý sayesinde karbüratör, tamamen mekanik bir sistem olmasýna raðmen farklý motor çalýþma koþullarýna uyum saðlamaya çalýþýr.

Karbüratör Ayarýnýn Önemi

Karbüratörün parçalarý saðlam olsa bile yanlýþ ayar motorun çalýþma karakterini ciddi þekilde deðiþtirebilir.

Önemli ayarlardan bazýlarý:

• Þamandýra seviyesi

• Ana jet seçimi

• Rölanti jeti

• Karýþým ayarý

• Rölanti devri

• Jikle ayarý

• Hýzlandýrma pompasý ayarý

• Ýkinci boðazýn açýlma karakteri

• Yakýt basýncý

Karbüratör ayarýnda tek bir vidayý çevirmek yerine sistemin tamamýný deðerlendirmek gerekir.

Örneðin yüksek yakýt tüketiminin nedeni doðrudan büyük ana jet olmayabilir. Yüksek þamandýra seviyesi, kaçýran iðne valfi veya kapanmayan jikle de benzer bir belirti oluþturabilir.

Karbüratör Arýzalarýnda Belirtiye Göre Yaklaþým

Karbüratörlü bir araçta ayný belirti birden fazla farklý parçadan kaynaklanabilir.

Örneðin rölanti dalgalanmasý;

• Rölanti jetinin týkanmasý

• Yanlýþ karýþým ayarý

• Vakum kaçaðý

• Yanlýþ þamandýra seviyesi

• Ateþleme zamanlamasý

• Ateþleme sistemi problemi

gibi farklý nedenlere sahip olabilir.

Benzer þekilde gaz verirken tekleme yalnýzca karbüratör problemi anlamýna gelmez. Ateþleme sistemi, yakýt pompasý, yakýt filtresi, vakum kaçaklarý veya motorun mekanik durumu da kontrol edilmelidir.

Bu nedenle karbüratörlü araçlarda teþhis yapýlýrken yakýt sistemi ile birlikte ateþleme, hava ve motorun mekanik durumu da deðerlendirilmelidir.

Karbüratörlerin Yerini Elektronik Enjeksiyon Neden Aldý?

Karbüratörler kendi dönemlerinde oldukça baþarýlý mekanik sistemlerdi. Ancak modern motorlardan beklenen kontrol seviyesi giderek yükseldi.

Modern bir motorun:

• Düþük yakýt tüketimi

• Düþük emisyon

• Kolay soðuk çalýþtýrma

• Kararlý rölanti

• Hýzlý gaz tepkisi

• Farklý rakýmlara uyum

• Hassas yakýt kontrolü

• Elektronik arýza teþhisi

gibi özellikleri ayný anda saðlamasý gerekiyor.

Elektronik yakýt enjeksiyonu, sensörlerden aldýðý bilgileri ECU üzerinden deðerlendirerek yakýt miktarýný motorun gerçek çalýþma koþullarýna göre deðiþtirebildiði için bu ihtiyaçlara daha iyi cevap verir.

Buna raðmen karbüratörler otomotiv tarihinin önemli teknolojilerinden biridir. Þamandýra, Venturi, jetler, rölanti devresi, hýzlandýrma pompasý, jikle ve vakum mekanizmalarý gibi parçalarýn birlikte çalýþmasý, tamamen mekanik bir sistemle motorun farklý çalýþma koþullarýna nasýl uyum saðlanmaya çalýþýldýðýný gösterir.