14-11-2018
15 dak
15641
2

Ara�lardaki Sens�rler ve G�revleri Nelerdir?

Modern otomobiller yaln�zca mekanik par�alardan olu�maz. Motorun verimli �al��mas�, yak�t t�ketiminin kontrol edilmesi, emisyonlar�n azalt�lmas�, g�venlik sistemlerinin �al��mas� ve s�r�� konforunun sa�lanmas� i�in ara� �zerinde �ok say�da sens�r g�rev yapar.

Sensörler, motorun ve arac�n farkl� bölümlerindeki fiziksel de�erleri ölçerek bu bilgileri ilgili elektronik kontrol ünitesine (ECU) iletir. Kontrol ünitesi de ald�� verilere göre yak�t enjeksiyonu, ate�leme, turbo bas�nc�, �anz�man çal��mas�, frenleme ve güvenlik sistemleri gibi birçok fonksiyonu yönetir.

Bir sensörün yanl�� veri göndermesi veya tamamen devre d�� kalmas�, yaln�zca ilgili sistemin de�il, birbirine ba�l� ba�ka sistemlerin de çal��ma �eklini etkileyebilir.

Araç Sensörü Nedir?

Araç sensörü, belirli bir fiziksel veya kimyasal de�eri alg�layarak bunu elektronik bir sinyale dönü�türen parçad�r.

Bir sensörün ölçtü�ü de�er örne�in:

S�cakl�k
Bas�nç
Hava miktar�
Hava konumu
Motor devri
Mil konumu
Tekerlek h�z�
Yak�t seviyesi
Oksijen miktar�
Pedal konumu
Direksiyon aç�s�
�vme
Araç yüksekli�i
Fren bas�nc�

olabilir.

Sensörden gelen bilgiler ECU, TCU, ABS/ESP kontrol ünitesi, airbag kontrol ünitesi veya ba�ka bir elektronik kontrol modülü taraf�ndan de�erlendirilir.

Motor Sensörleri ve Görevleri

Motor üzerinde bulunan sensörler, motor yönetim sisteminin do�ru çal��mas�nda büyük önem ta��r.

MAF Sensörü – Hava Ak�� Sensörü

MAF (Mass Air Flow) sensörü, motora giren havan�n miktar�n� ölçer.

Genellikle hava filtresi ile gaz kelebe�i aras�nda bulunur. Ölçtü�ü hava miktar� ECU taraf�ndan yak�t enjeksiyonunu ve motor yükünü hesaplamak için kullan�l�r.

MAF sensörü ar�zaland��nda:

Motor performans� dü�ebilir.
Yak�t tüketimi artabilir.
Rölanti düzensizle�ebilir.
H�zlanmada isteksizlik olu�abilir.
Motor stop edebilir.
Siyah duman görülebilir.
Motor ar�za lambas� yanabilir.

MAP Sensörü – Mutlak Bas�nç Sensörü

MAP (Manifold Absolute Pressure) sensörü, emme manifoldundaki mutlak bas�nc� ölçer.

ECU bu bilgiyi motor yükünü belirlemek, yak�t miktar�n� hesaplamak ve ate�leme zamanlamas�n� ayarlamak için kullanabilir.

Turbo motorlarda MAP sensörü turbo bas�nc�n�n kontrol edilmesi aç�s�ndan da önemlidir.

IAT Sensörü – Motor Hava S�cakl�k Sensörü

IAT (Intake Air Temperature) sensörü, motora giren havan�n s�cakl��n� ölçer.

Havan�n s�cakl�� yo�unlu�unu de�i�tirdi�i için ECU, yak�t ve motor yönetimi hesaplamalar�nda IAT verisinden yararlan�r.

IAT sensörü ço�u uygulamada NTC termistör kullan�r.

ECT Sensörü – Motor So�utma Suyu S�cakl�k Sensörü

ECT (Engine Coolant Temperature) sensörü, motor so�utma suyunun s�cakl��n� ölçer.

ECU bu bilgiyi:

So�uk çal��t�rma
Yak�t enjeksiyonu
Rölanti kontrolü
Ate�leme
So�utma fan� kontrolü
Emisyon yönetimi

gibi i�lemlerde kullanabilir.

ECT sensörünün yanl�� bilgi göndermesi zor çal��ma, yüksek yak�t tüketimi, düzensiz rölanti ve fan�n yanl�� çal��mas� gibi sorunlara neden olabilir.

TPS Sensörü – Gaz Kelebe�i Konum Sensörü

TPS (Throttle Position Sensor), gaz kelebe�inin ne kadar aç�k oldu�unu belirler.

Elektronik gaz kelebe�i kullan�lan modern araçlarda gaz kelebe�i konumu genellikle birden fazla konum sensörüyle izlenebilir.

ECU bu bilgiyi motor yükünü ve sürücünün gaz talebini de�erlendirmek için kullan�r.

TPS ile ilgili problemlerde:

Gaz tepkisi bozulabilir.
H�zlanmada kesiklik olu�abilir.
Rölanti düzensizle�ebilir.
Motor stop edebilir.
Gaz kelebe�i ar�za kodlar� olu�abilir.

APP Sensörü – Gaz Pedal� Konum Sensörü

APP (Accelerator Pedal Position) sensörü, sürücünün gaz pedal�na ne kadar bast��n� alg�lar.

Elektronik gaz kelebe�i sistemlerinde pedal ile gaz kelebe�i aras�nda do�rudan mekanik ba�lant� bulunmayabilir. Pedal sensörü sürücünün talebini ECU'ya iletir ve ECU gaz kelebe�ini buna göre kontrol eder.

Bu nedenle APP sensörü, elektronik gaz pedal� sisteminin en önemli parçalar�ndan biridir.

CKP Sensörü – Krank Mili Konum Sensörü

CKP (Crankshaft Position) sensörü, krank milinin konumunu ve motor devrini belirler.

Bu sensör motor yönetimi aç�s�ndan kritik öneme sahiptir. ECU, krank milinin konumunu bilmeden yak�t enjeksiyonu ve ate�leme zamanlamas�n� do�ru �ekilde gerçekle�tiremez.

CKP sensörü ar�zas�nda:

Motor çal��mayabilir.
Mar� uzun sürebilir.
Motor aniden stop edebilir.
Devir göstergesi çal��mayabilir.
Tekleme meydana gelebilir.

CMP Sensörü – Eksantrik Mili Konum Sensörü

CMP (Camshaft Position) sensörü, eksantrik milinin konumunu belirler.

ECU, CMP ve CKP sensörlerinden gelen bilgileri birlikte de�erlendirerek motorun hangi çevrimde oldu�unu belirleyebilir.

Özellikle de�i�ken supap zamanlamas� bulunan motorlarda CMP sensörünün do�ru çal��mas� önemlidir.

Ar�zas�nda:

Zor çal��ma
Performans kayb�
Yak�t tüketiminde art��
Tekleme
Motor ar�za lambas�

gibi sorunlar görülebilir.

Knock Sensor – Vuruntu Sensörü

Knock sensor, motor içerisindeki anormal yanma ve vuruntu titre�imlerini alg�lar.

ECU bu bilgiyi kullanarak ate�leme zamanlamas�n� gerekti�inde de�i�tirebilir.

Sensörün amac� yaln�zca vuruntuyu tespit etmek de�il, motoru zararl� yanmadan korumaya yard�mc� olmakt�r.

Oksijen Sensörü – Lambda Sensörü

Oksijen sensörü (O2/Lambda sensor), egzoz gaz�ndaki oksijen miktar�n� ölçer.

ECU bu veriyi hava-yak�t kar��m�n�n zengin veya fakir oldu�unu de�erlendirmek için kullan�r.

Modern araçlarda birden fazla oksijen sensörü bulunabilir. Sensörlerden biri katalitik konvertörden önce, di�eri ise katalitik konvertörden sonra konumland�r�labilir.

Ar�zal� bir oksijen sensörü:

Yak�t tüketimini art�rabilir.
Emisyonlar� yükseltebilir.
Motor performans�n� etkileyebilir.
Motor ar�za lambas�n� yakabilir.

NOx Sensörü

Özellikle modern dizel ve baz� benzinli motorlarda bulunan NOx sensörü, egzoz gaz�ndaki azot oksit miktar�n� ölçer.

SCR ve AdBlue sistemleri bulunan dizel araçlarda emisyon kontrolünün önemli parçalar�ndan biridir.

NOx sensörü ar�zaland��nda motor ar�za lambas�, emisyon sistemi uyar�s� veya AdBlue sistemiyle ilgili uyar�lar görülebilir.

Diferansiyel Bas�nç Sensörü

Dizel araçlarda partikül filtresi (DPF) sisteminde diferansiyel bas�nç sensörü önemli bir görev üstlenir.

Sensör, DPF'nin giri� ve ç�k�� taraf�ndaki bas�nç fark�n� ölçer. ECU bu veriyi kullanarak filtrenin doluluk durumu ve rejenerasyon ihtiyac� hakk�nda de�erlendirme yapabilir.

Yak�t Sistemi Sensörleri

Yak�t sisteminde de birçok farkl� sensör bulunabilir.

Yak�t Seviye Sensörü

Yak�t deposundaki yak�t miktar�n� ölçerek gösterge panelindeki yak�t seviyesinin belirlenmesine yard�mc� olur.

Genellikle yak�t deposundaki yak�t pompas� modülü veya �amand�ra mekanizmas� içerisinde bulunur.

Ar�zas�nda yak�t göstergesi yanl�� gösterebilir veya sabit bir seviyede kalabilir.

Yak�t Bas�nç Sensörü

Yak�t bas�nç sensörü, yak�t sistemindeki bas�nc� ölçer.

Özellikle common-rail dizel ve direkt enjeksiyonlu benzinli motorlarda yak�t bas�nc�n�n do�ru �ekilde izlenmesi önemlidir.

ECU bu bilgiyi yak�t pompas� ve enjeksiyon sisteminin kontrolünde kullanabilir.

Yak�t S�cakl�k Sensörü

Baz� araçlarda yak�t�n s�cakl��n� ölçen sensör bulunur.

Yak�t s�cakl��, yak�t�n yo�unlu�u ve sistemin çal��ma ko�ullar� üzerinde etkili olabildi�i için ECU taraf�ndan çe�itli hesaplamalarda kullan�labilir.

�anz�man Sensörleri

Otomatik ve çift kavramal� �anz�manlarda çok say�da sensör bulunabilir.

�anz�man Giri� H�z Sensörü

�anz�man giri� milinin dönü� h�z�n� ölçer.

TCU bu bilgiyi vites de�i�tirme zamanlamas� ve kavrama kontrolü gibi i�lemlerde kullanabilir.

�anz�man Ç�k�� H�z Sensörü

�anz�man ç�k�� milinin h�z�n� ölçer.

Bu bilgi araç h�z�, vites oran� ve �anz�man kontrolü aç�s�ndan önemlidir.

�anz�man Ya� S�cakl�k Sensörü

�anz�man ya��n�n s�cakl��n� izler.

A��r� s�cakl�k tespit edildi�inde kontrol ünitesi �anz�man� korumak için çal��ma stratejisini de�i�tirebilir.

�anz�man Bas�nç Sensörleri

Otomatik �anz�manlarda hidrolik bas�nc�n izlenmesi için bas�nç sensörleri kullan�labilir.

Bu sensörlerden gelen bilgiler vites geçi�lerinin ve solenoidlerin kontrolünde de�erlendirilebilir.

ABS ve ESP Sensörleri

Araç güvenlik sistemlerinde kullan�lan sensörler, sürü� güvenli�i aç�s�ndan motor sensörleri kadar önemlidir.

ABS Tekerlek H�z Sensörü

Her tekerle�in dönü� h�z�n� alg�lar.

ABS kontrol ünitesi bu verileri kullanarak frenleme s�ras�nda tekerleklerin kilitlenme e�ilimini belirler.

Ayn� sensörlerden gelen bilgiler ço�u araçta:

ABS
ESP/ESC
Çeki� kontrolü
Yoku� kalk�� deste�i
H�z sabitleme
Acil frenleme sistemleri

gibi sistemlerde de kullan�labilir.

Direksiyon Aç� Sensörü

Steering angle sensor, direksiyon simidinin hangi yönde ve ne kadar çevrildi�ini alg�lar.

ESP sistemi, sürücünün gitmek istedi�i yönü tekerlek h�zlar� ve araç hareketiyle kar��la�t�rabilir.

Direksiyon aç� sensörüyle ilgili sorunlarda ESP/ESC ve direksiyon sistemi uyar�lar� görülebilir.

Yanal �vme Sensörü

Arac�n viraj s�ras�nda yana do�ru maruz kald�� ivmeyi ölçer.

ESP sistemi bu veriyi araç hareketini de�erlendirmek ve gerekti�inde müdahale etmek için kullanabilir.

Yaw Rate Sensörü

Yaw rate sensor, arac�n dikey ekseni etraf�ndaki dönme hareketini ölçer.

Özellikle ESP/ESC sistemlerinde arac�n gerçekten hangi yönde hareket etti�ini belirlemek aç�s�ndan önemlidir.

Fren Bas�nç Sensörü

Baz� araçlarda fren sistemindeki hidrolik bas�nc� veya fren pedal�na uygulanan kuvveti alg�layan sensörler bulunabilir.

Bu bilgiler ABS, ESP ve elektronik fren destek sistemlerinin çal��mas�na yard�mc� olabilir.

Süspansiyon ve Gövde Sensörleri

Modern araçlarda süspansiyon ve gövde hareketlerini izleyen sensörler de kullan�l�r.

Araç Yükseklik Sensörü

Özellikle adaptif veya haval� süspansiyon sistemlerinde arac�n gövde yüksekli�ini ölçebilir.

Ayr�ca baz� araçlarda otomatik far seviye ayarlama sisteminde de kullan�l�r.

�vme Sensörleri

�vme sensörleri arac�n h�zlanma, yava�lama ve gövde hareketlerini alg�lar.

Elektronik denge sistemlerinden adaptif süspansiyona kadar farkl� sistemlerde görev yapabilir.

Airbag Sensörleri

Airbag sistemi çok h�zl� tepki vermesi gereken bir güvenlik sistemidir.

Çarp��ma sensörleri arac�n ani yava�lamas�n� veya darbe etkisini alg�layarak airbag kontrol ünitesine bilgi gönderir.

Sistemde:

Ön çarp��ma sensörleri
Yan darbe sensörleri
Yolcu alg�lama sensörleri
Emniyet kemeri sensörleri
�vme sensörleri

gibi farkl� bile�enler bulunabilir.

Park ve Sürü� Destek Sensörleri

Modern araçlarda sürücünün çevresini alg�lamak için de sensörler kullan�l�r.

Park Sensörleri

Ultrasonik park sensörleri arac�n yak�n�ndaki nesnelerin mesafesini alg�lar.

Park s�ras�nda sürücüye sesli veya görsel uyar� verilmesini sa�lar.

Radar Sensörü

Adaptif h�z sabitleme, otomatik acil frenleme ve baz� çarp��ma önleme sistemlerinde radar sensörleri kullan�l�r.

Radar, çevredeki araçlar�n veya nesnelerin mesafesini ve hareketini alg�lamaya yard�mc� olur.

Kamera Sensörleri

�erit takip, trafik i�areti tan�ma, otomatik uzun far ve baz� geli�mi� sürü� destek sistemlerinde kameralar kullan�l�r.

Kamera sistemleri klasik s�cakl�k veya bas�nç sensörlerinden farkl� çal��sa da araç elektronik mimarisinde birer alg�lama bile�eni olarak görev yapar.

Ya� Bas�nç Sensörü

Motor ya�lama sistemindeki bas�nc� izler.

Ya� bas�nc� kritik seviyenin alt�na dü�tü�ünde sürücüyü uyarmak için ya� bas�nç lambas� devreye girebilir.

Ancak ya� bas�nç lambas�n�n yanmas� her zaman sensörün bozuk oldu�u anlam�na gelmez. Gerçek ya� bas�nc� da mekanik olarak kontrol edilmelidir.

Ya� Seviye Sensörü

Baz� araçlarda motor ya��n�n seviyesini elektronik olarak ölçen bir sensör bulunur.

Bu sistem sayesinde sürücüye ya� seviyesinin dü�ük oldu�u konusunda bilgi verilebilir.

Ya� S�cakl�k Sensörü

Motor ya��n�n s�cakl��n� ölçer.

ECU veya gösterge sistemi bu bilgiyi motorun çal��ma ko�ullar�n� de�erlendirmek için kullanabilir.

Klima Sistemi Sensörleri

Klima sisteminde de çe�itli sensörler bulunur.

Bunlar aras�nda:

Evaporatör s�cakl�k sensörü
D�� ortam s�cakl�k sensörü
Klima bas�nç sensörü
Güne� �� sensörü
Kabin s�cakl�k sensörü

say�labilir.

Bu sensörler klima kontrol ünitesinin kompresörü, fanlar� ve hava da��t�m�n� uygun �ekilde yönetmesine yard�mc� olur.

D�� Ortam S�cakl�k Sensörü

Genellikle arac�n ön bölümünde bulunan bu sensör, d�� hava s�cakl��n� ölçer.

Gösterge panelindeki d�� s�cakl�k bilgisinin yan� s�ra klima sisteminin çal��mas�na da yard�mc� olabilir.

Lastik Bas�nç Sensörü – TPMS

TPMS (Tire Pressure Monitoring System), lastik hava bas�nc�n� izler.

Do�rudan TPMS sistemlerinde her tekerlekte bas�nç ölçebilen sensörler bulunabilir.

Lastik bas�nc� dü�tü�ünde sistem sürücüyü uyar�r.

Do�ru lastik bas�nc�:

Güvenlik
Yak�t tüketimi
Lastik ömrü
Fren mesafesi
Sürü� dengesi

aç�s�ndan önemlidir.

Park Freni ve Debriyaj/Fren Pedal� Sensörleri

Baz� sensörler do�rudan sürücünün kulland�� pedallar�n veya kumandalar�n durumunu alg�lar.

Örne�in fren pedal mü�ürü, fren pedal�n�n bas�l� olup olmad��n� belirleyebilir.

Bu sinyal:

Fren lambalar�
Cruise control
Start/Stop
�anz�man kilidi
Motor yönetimi

gibi sistemlerde kullan�labilir.

Manuel araçlarda debriyaj pedal sensörü de mar� izni, cruise control ve di�er kontrol stratejilerinde kullan�labilir.

Sensör Ar�zas� Nas�l Anla��l�r?

Bir sensör ar�zas� yaln�zca gösterge panelindeki belirtiye bak�larak kesin olarak te�his edilemez.

Ar�zan�n belirlenmesinde genellikle:

OBD ar�za kodlar�n�n okunmas�
Canl� sensör verilerinin incelenmesi
Sensör besleme voltaj�n�n ölçülmesi
�ase/ground kontrolü
Kablo ve soketlerin incelenmesi
Sensör direncinin ölçülmesi
Üretici teknik de�erleriyle kar��la�t�rma
Gerekti�inde osiloskopla sinyal kontrolü

kullan�l�r.

Örne�in bir MAP sensörü ar�za kodu bulunmas�, MAP sensörünün kesinlikle bozuk oldu�u anlam�na gelmez. Sensörün kablosu, soketi, beslemesi veya emme sistemindeki ba�ka bir problem de ayn� ar�za kodunun olu�mas�na neden olabilir.

Sensör Ar�zalar�nda Neden Ar�za Kodu Olu�ur?

Elektronik kontrol üniteleri sensörlerden gelen sinyalleri sürekli olarak kontrol eder.

ECU, örne�in motor so�ukken ECT sensörünün a��r� yüksek s�cakl�k göstermesini mant�ks�z bulabilir. Benzer �ekilde motor çal��rken krank sensöründen beklenen sinyal al�nm�yorsa bir ar�za kaydedebilir.

Bu nedenle OBD sistemi yaln�zca “sensör çal��yor mu?” sorusuna de�il, sensörün gönderdi�i de�er mant�kl� m�? sorusuna da bakar.

Sensör De�i�tirmek Her Zaman Çözüm Müdür?

Hay�r.

Sensör ar�zalar�nda yap�lan en yayg�n hatalardan biri, ar�za kodunu do�rudan parça ad� olarak yorumlamakt�r.

Örne�in:

“MAP sensörü devresi ar�zas�”

�eklindeki bir kod, her zaman MAP sensörünün de�i�tirilmesi gerekti�i anlam�na gelmez.

Problem:

Sensörün kendisi
Kablo
Soket
Besleme
�ase
Sinyal hatt�
Referans voltaj�
Mekanik sistem
Ba�ka bir sensörden gelen hatal� veri
Kontrol ünitesi

kaynakl� olabilir.

Bu nedenle do�ru te�his, do�rudan parça de�i�tirmekten daha önemlidir.

Araçlarda Sensörler Neden Bu Kadar Önemlidir?

Modern araçlarda mekanik sistemler ile elektronik kontrol sistemleri birbirine oldukça fazla ba�l�d�r.

Örne�in ECU ayn� anda:

MAF + MAP + IAT + ECT + TPS/APP + CKP + CMP + O2

gibi birçok sensörden gelen verileri de�erlendirebilir.

Bu veriler birbiriyle kar��la�t�r�larak motorun çal��ma ko�ullar� belirlenir.

Bu nedenle tek bir sensörün yanl�� bilgi göndermesi bile yak�t tüketimi, performans, emisyon, rölanti ve sürü� davran��nda de�i�ikliklere neden olabilir.

Sonuç

Araç sensörleri, motorun ve di�er elektronik sistemlerin çevresinde olup bitenleri kontrol ünitelerine aktaran temel bile�enlerdir. MAF, MAP, IAT, ECT, TPS, APP, CKP, CMP, oksijen sensörü, vuruntu sensörü, ABS sensörleri, TPMS, ya� bas�nç sensörü, yak�t bas�nç sensörü ve �anz�man sensörleri bunlar�n yaln�zca bir bölümüdür.

Sensörlerin görevleri birbirinden farkl� olsa da temel amaç ayn�d�r: araçtaki fiziksel ko�ullar� ölçmek ve kontrol ünitesinin do�ru karar vermesini sa�lamak.

Bu nedenle bir sensör ar�zas�ndan �üphelenildi�inde yaln�zca ar�za koduna bakarak parça de�i�tirmek yerine, sensörün gerçek verisi, elektrik devresi ve ilgili mekanik sistem birlikte de�erlendirilmelidir.

Bize Yaz�n