09-11-2019
14 dak
2776
0

H�z Sabitleyici (Cruise Control) Nedir? Nas�l �al��r?

H�z sabitleyici, s�r�c�n�n belirledi�i ara� h�z�n� otomatik olarak korumas�n� sa�layan bir s�r�� destek sistemidir. Sistem aktif edildi�inde s�r�c�n�n s�rekli olarak gaz pedal�na basmas�na gerek kalmaz.

Özellikle uzun yol ve otoyol sürü�lerinde kullan�lan h�z sabitleyici, sürü� konforunu art�r�r ve arac�n belirlenen h�z civar�nda ilerlemesini sa�lar.

Günümüzde kullan�lan sistemler yaln�zca h�z� sabitlemekle kalmaz. Daha geli�mi� olan Adaptif H�z Sabitleyici (Adaptive Cruise Control – ACC), öndeki araçlar� alg�layarak takip mesafesini koruyabilir ve gerekti�inde arac�n h�z�n� otomatik olarak azalt�p art�rabilir.

H�z Sabitleyicinin Görevi Nedir?

H�z sabitleyicinin temel görevi, sürücünün seçti�i h�z� mümkün oldu�unca sabit tutmakt�r.

Normal sürü�te sürücü;

Yol e�imine,
Rüzgara,
Araç yüküne,
Yuvarlanma direncine,
Trafik ko�ullar�na

göre gaz pedal�na sürekli müdahale eder.

H�z sabitleyici ise bu de�i�iklikleri elektronik olarak de�erlendirerek motorun üretti�i torku ayarlar.

H�z Sabitleyici Nas�l Çal��r?

Geleneksel h�z sabitleyici sistemi, araç h�z�n� sürekli takip ederek motor torkunu buna göre düzenler.

Çal��ma mant�� genel olarak �öyledir:

Araç istenen h�za ç�kar�l�r.

Örne�in araç 100 km/s h�za ç�kar�l�r.

H�z sabitleyici devreye al�n�r.

Sistem mevcut araç h�z�n� hedef h�z olarak kaydeder.

Sürücü gaz pedal�n� b�rak�r.

Bu noktadan sonra araç h�z�n� koruma görevini elektronik sistem üstlenir.

Araç h�z� sürekli kontrol edilir.

Tekerlek h�z sensörleri, �anz�man bilgileri veya di�er h�z bilgileri kullan�larak arac�n gerçek h�z� belirlenir.

Motor torku ayarlan�r.

Araç hedef h�z�n alt�na dü�erse sistem daha fazla motor torku talep eder.

Araç hedef h�z�n üzerine ç�karsa motor torku azalt�l�r.

Bu i�lem, h�z sabitleyici aktif oldu�u sürece sürekli olarak tekrarlan�r.

H�z Sabitleyici Hangi Parçalardan Olu�ur?

H�z sabitleyici tek bir parçadan olu�maz. Sistemin çal��mas� için arac�n farkl� elektronik ve mekanik sistemleri birlikte görev yapar.

Araca göre de�i�mekle birlikte sistemde �u parçalar bulunabilir:

H�z sabitleyici kumanda dü�meleri
Direksiyon üzerindeki kontrol dü�meleri
Gaz pedal� konum sensörleri
Elektronik gaz kelebe�i
Motor ECU'su
�anz�man kontrol ünitesi
ABS ve tekerlek h�z sensörleri
Fren pedal mü�ürü
Debriyaj pedal mü�ürü
Araç h�z bilgisi
CAN-Bus ileti�imi
Gösterge paneli
Cruise Control gösterge lambas�

Modern araçlarda bu parçalar�n önemli bir bölümü birbirleriyle elektronik haberle�me üzerinden ileti�im kurar.

Cruise Control Tu�una Bas�nca Ne Olur?

Araçtan araca dü�melerin isimleri de�i�ebilir. Ancak geleneksel h�z sabitleyici sistemlerinde genellikle �u fonksiyonlar bulunur:

ON
OFF
SET
RES veya RESUME
CANCEL

Sürücü önce sistemi etkinle�tirir ve ard�ndan istedi�i h�z� belirler.

H�z kaydedildikten sonra sistem motor torkunu ayarlayarak arac�n bu h�zda ilerlemesini sa�lamaya çal��r.

SET Tu�u Ne ��e Yarar?

SET dü�mesi genellikle arac�n o anda bulundu�u h�z� hedef h�z olarak kaydeder.

Örne�in araç 90 km/s h�zla ilerlerken SET dü�mesine bas�l�rsa sistem yakla��k 90 km/s h�z� korumaya çal��r.

Dü�melerin çal��ma �ekli ve h�z�n ne �ekilde kaydedildi�i üreticiye göre farkl�l�k gösterebilir.

RES veya RESUME Tu�u Ne ��e Yarar?

RES veya RESUME dü�mesi, daha önce kaydedilmi� h�z�n yeniden kullan�lmas�n� sa�lar.

Örne�in h�z sabitleyici 100 km/s'ye ayarlanm��ken sürücü frene bast��nda sistem devreden ç�kabilir ancak önceki h�z haf�zada tutulabilir.

Daha sonra RESUME dü�mesine bas�ld��nda ve gerekli çal��ma �artlar� sa�land��nda araç tekrar kay�tl� h�za ula�maya çal��r.

H�z Sabitleyici Gaz Kelebe�ini Nas�l Kontrol Eder?

Eski araçlarda h�z sabitleyici, gaz kelebe�ine ba�l� mekanik bir aktüatör kullanabiliyordu.

Modern araçlarda ise ço�unlukla elektronik gaz kelebe�i sistemi kullan�l�r.

Gaz pedal� do�rudan gaz kelebe�ini mekanik bir kabloyla açmaz. Gaz pedal�ndaki konum sensörleri, sürücünün gaz talebini elektriksel sinyaller olarak motor ECU'suna gönderir.

ECU da elektronik gaz kelebe�ini kontrol ederek motorun üretece�i torku düzenler.

H�z sabitleyici devredeyken ECU, sürücünün gaz pedal�na basmas�na gerek kalmadan motor torkunu kontrol edebilir.

H�z Sabitleyici Gaz Kelebe�ini Sabit Bir Konumda m� Tutar?

Hay�r.

H�z sabitleyici gaz kelebe�ini belirli bir konumda sabitleyip b�rakmaz.

Gerekli gaz kelebe�i aç�kl�� sürekli de�i�ebilir.

Örne�in araç yoku� yukar� ç�kmaya ba�lad��nda ayn� h�z� koruyabilmek için daha fazla motor torkuna ihtiyaç duyulur.

Sistem bunu alg�layarak gaz kelebe�i aç�kl��n� art�rabilir.

Araç düz yola ç�kt��nda ise daha az tork yeterli olaca��ndan gaz kelebe�i yeniden ayarlan�r.

H�z Sabitleyici Yoku� Yukar� Nas�l Çal��r?

Araç yoku� yukar� ç�karken yerçekiminin etkisiyle motor üzerindeki yük artar.

Ek tork üretilmezse araç yava�lamaya ba�lar.

H�z sabitleyici arac�n h�z�n�n azald��n� alg�lar ve motor ECU'sundan daha fazla tork talep eder.

Araca göre gaz kelebe�i daha fazla aç�labilir ve otomatik �anz�man daha dü�ük bir vitese geçebilir.

Bu i�lemlerin nas�l gerçekle�tirilece�i motor ve �anz�man sistemine göre de�i�ir.

Yoku� A�a�� nerken Ne Olur?

Geleneksel h�z sabitleyici, araç seçilen h�z�n üzerine ç�kmaya ba�lad��nda motor torkunu azaltabilir.

Ancak standart h�z sabitleyicinin her dik yoku�ta arac�n h�z�n� tam olarak sabit tutabilece�i dü�ünülmemelidir.

Baz� araçlarda motor freni ve otomatik �anz�man vites küçültme i�lemi de h�z�n kontrol edilmesine yard�mc� olabilir.

Daha geli�mi� sistemlerde fren sistemi de bu kontrol sürecine dahil edilebilir.

Adaptif H�z Sabitleyici Nedir?

Adaptif H�z Sabitleyici (ACC), klasik h�z sabitleyicinin daha geli�mi� bir versiyonudur.

Klasik sistem yaln�zca belirlenen h�z� korumaya çal��rken ACC, arac�n önündeki trafi�i de takip eder.

Sistemde araca göre;

Radar,
Kamera,
Baz� uygulamalarda ultrasonik sensörler,
Tekerlek h�z bilgileri,
Elektronik fren sistemi

kullan�labilir.

Yol aç�ksa araç sürücünün belirledi�i h�za do�ru ilerler.

Önde daha yava� bir araç alg�lan�rsa ACC arac�n h�z�n� dü�ürerek takip mesafesini korumaya çal��r.

Öndeki araç uzakla�t��nda veya yol tekrar bo�ald��nda araç belirlenen h�za do�ru yeniden h�zlanabilir.

Klasik H�z Sabitleyici ile Adaptif H�z Sabitleyici Aras�ndaki Fark Nedir?

Klasik h�z sabitleyici temel olarak belirlenen h�z� korur.

Adaptif h�z sabitleyici ise hem h�z� hem de öndeki araçla olan mesafeyi kontrol edebilir.

Örne�in klasik h�z sabitleyici 100 km/s'ye ayarlanm��sa araç genel olarak 100 km/s h�zda ilerlemeye çal��r.

Önde 80 km/s h�zla giden ba�ka bir araç varsa klasik sistem bunu dikkate almayabilir.

ACC ise öndeki arac� alg�layarak arac�n h�z�n� azaltabilir ve güvenli takip mesafesini koruyabilir.

H�z Sabitleyici Frenleri Kontrol Eder mi?

Standart h�z sabitleyicinin temel görevi motor torkunu kontrol etmektir ve sürekli fren kontrolü yapmas� beklenmez.

Adaptif h�z sabitleyicide ise elektronik fren sistemi devreye girebilir.

Öndeki araç nedeniyle h�z�n azalt�lmas� gerekti�inde ACC, arac�n h�z�n� dü�ürmek için motor torkunu azaltman�n yan�nda fren sistemini de kullanabilir.

Sistemin dur-kalk yapabilmesi veya arac� tamamen durdurabilmesi ise araç modeline ve ACC sisteminin özelliklerine ba�l�d�r.

Frene Bas�nca H�z Sabitleyici Neden Devreden Ç�kar?

Bu önemli bir güvenlik özelli�idir.

Sürücü fren pedal�na bast��nda sistem bunu arac�n h�z�n�n manuel olarak kontrol edilmek istendi�i �eklinde de�erlendirebilir.

Bu nedenle h�z sabitleyici genellikle devreden ç�kar veya geçici olarak ask�ya al�n�r.

Bu sistemde fren pedal mü�ürü önemli bir role sahiptir.

Fren mü�üründe meydana gelen bir ar�za, fren lambalar� çal��yor gibi görünse bile baz� araçlarda h�z sabitleyicinin çal��mamas�na neden olabilir.

Debriyaja Bas�nca H�z Sabitleyici Neden �ptal Olur?

Manuel �anz�manl� araçlarda debriyaj pedal�na bas�ld��nda h�z sabitleyici genellikle devreden ç�kar.

Bunun nedeni, debriyaja bas�ld��nda motor ile tekerlekler aras�ndaki güç aktar�m�n�n kesilmesidir.

Sistemin motor torku talep etmeye devam etmesi istenmez.

Bu nedenle debriyaj pedal mü�ürü veya debriyaj konum sensöründeki bir problem de h�z sabitleyicinin çal��mas�n� etkileyebilir.

Gaz Pedal� Ar�zas� H�z Sabitleyiciyi Etkiler mi?

Evet.

Modern gaz pedallar�nda genellikle bir veya daha fazla konum sensörü bulunur.

ECU, bu sensörlerden gelen sinyalleri kullanarak sürücünün gaz talebini belirler.

Gaz pedal� konum sinyallerinde tutars�zl�k veya mant�ks�z bir de�er alg�lan�rsa ECU güvenlik amac�yla h�z sabitleyiciyi devre d�� b�rakabilir.

Ancak sistem mimarisine ba�l� olarak baz� gaz pedal� ar�zalar�nda h�z sabitleyicinin çal��maya devam etmesi de mümkündür.

Bu nedenle h�z sabitleyicinin çal��yor olmas�, gaz pedal� veya gaz kelebe�i sisteminde kesinlikle hiçbir sorun olmad�� anlam�na gelmez.

H�z Sabitleyici Neden Çal��maz?

H�z sabitleyicinin çal��mamas�n�n birçok nedeni olabilir.

Yayg�n nedenlerden baz�lar� �unlard�r:

Fren mü�ürü ar�zas�
Debriyaj mü�ürü ar�zas�
Gaz pedal� konum sensörü ar�zas�
Elektronik gaz kelebe�i ar�zas�
Tekerlek h�z sensörü ar�zas�
ABS sistemi ar�zas�
Motor ECU ar�zas�
�anz�man ar�zas�
Direksiyon üzerindeki kumanda dü�melerinin ar�zas�
Kablo tesisat� problemi
CAN-Bus ileti�im problemi
Sigorta ar�zas�
Dü�ük akü veya sistem voltaj�
Motor yönetim sistemi ar�zas�
Aktif ar�za kodlar�

Baz� durumlarda h�z sabitleyici sistemi sa�lam oldu�u halde ba�ka bir sistemdeki ar�za nedeniyle devre d�� kalabilir.

Motor Ar�zas� H�z Sabitleyiciyi Devre D�� B�rakabilir mi?

Evet.

H�z sabitleyici motor ECU'su ve di�er kontrol sistemlerinden gelen bilgilere ihtiyaç duyar.

Motor ECU'su tork kontrolünü veya arac�n güvenli �ekilde çal��mas�n� etkileyebilecek bir ar�za alg�larsa h�z sabitleyiciyi devre d�� b�rakabilir.

Özellikle;

Elektronik gaz kelebe�i,
Gaz pedal� konum bilgisi,
Motor tork hesaplamas�,
Motor devri,
�anz�man kontrolü,
Araç h�z�

ile ilgili ar�zalar h�z sabitleyicinin çal��mas�n� engelleyebilir.

Bu durum do�rudan h�z sabitleyici kumandas�n�n ar�zal� oldu�u anlam�na gelmez.

ABS Ar�zas� H�z Sabitleyiciyi Etkiler mi?

Evet.

H�z sabitleyicinin do�ru araç h�z�n� bilmesi gerekir.

Modern araçlarda araç h�z bilgisi ço�u zaman ABS sistemi ve tekerlek h�z sensörlerinden elde edilir veya ABS kontrol ünitesi taraf�ndan di�er sistemlere aktar�l�r.

Bir ABS veya tekerlek h�z sensörü ar�zas� nedeniyle araç h�z bilgisi güvenilir de�ilse h�z sabitleyici devre d�� kalabilir.

Bu nedenle h�z sabitleyici ar�zas�nda sadece direksiyon üzerindeki dü�meleri kontrol etmek yeterli olmayabilir.

H�z Sabitleyici Yak�t Tasarrufu Sa�lar m�?

Baz� ko�ullarda yak�t tüketimini azaltabilir.

Özellikle düz ve uzun otoyollarda h�z sabitleyici arac�n h�z�n� daha istikrarl� tutarak gereksiz h�zlanma ve yava�lamalar�n önüne geçebilir.

Ancak her ko�ulda daha dü�ük yak�t tüketimi sa�layaca�� söylenemez.

Hafif veya de�i�ken e�imli yollarda sürücü, h�z� küçük miktarlarda de�i�tirerek h�z sabitleyiciden daha ekonomik bir sürü� gerçekle�tirebilir.

Yak�t tüketimi;

Araç a��rl��na,
Motor verimlili�ine,
H�za,
Yol e�imine,
Trafi�e,
Rüzgara,
Sürü� tarz�na

ba�l�d�r.

H�z Sabitleyici Güvenli midir?

Do�ru ko�ullarda kullan�ld��nda sürü� konforunu art�ran faydal� bir sistemdir.

Ancak h�z sabitleyici sürücünün dikkatinin yerini tutmaz.

Sürücü her zaman;

Trafi�i takip etmeli,
Direksiyonu kontrol etmeli,
Yol üzerindeki tehlikeleri fark etmeli,
Gerekti�inde h�z� de�i�tirmeli,
Güvenli takip mesafesini korumal�,
Gerekti�inde arac� tamamen kontrolü alt�na almal�d�r.

Özellikle yo�un trafik, kötü hava ko�ullar�, dü�ük görü� mesafesi, kaygan zemin ve sürekli de�i�en yol �artlar�nda daha dikkatli kullan�lmal�d�r.

Ya�mur ve Karl� Havada H�z Sabitleyici Kullan�l�r m�?

Ya�murlu, karl� veya buzlu yollarda h�z sabitleyici kullan�rken dikkatli olunmal�d�r.

Bu ko�ullarda lastiklerin yolla olan tutunmas� h�zla de�i�ebilir.

Araçta çeki� kayb� meydana gelmesi durumunda sabit h�z talebi uygun olmayabilir.

Bu nedenle sistemin kullan�m� yol ko�ullar�na ve araç üreticisinin tavsiyelerine göre de�erlendirilmelidir.

Adaptif h�z sabitleyici, çeki� ve denge kontrol sistemleriyle daha fazla bilgi payla�sa bile lastiklerin fiziksel yol tutu� s�n�rlar�n� ortadan kald�rmaz.

Sonradan H�z Sabitleyici Tak�labilir mi?

Baz� araçlara fabrika ç�k��na yak�n �ekilde h�z sabitleyici sonradan eklenebilir.

Ancak bunun mümkün olup olmad�� arac�n elektronik altyap�s�na ba�l�d�r.

Sonradan montaj için araca göre;

Direksiyon kumanda dü�meleri
Kablo tesisat�
Uyumlu kontrol üniteleri
Yaz�l�m aktivasyonu
ECU konfigürasyonu
Fren veya debriyaj mü�ürleri
Gösterge paneli kodlamas�

gerekebilir.

Baz� araçlarda gerekli donan�m zaten bulunur ve yaln�zca yaz�l�m üzerinden aktivasyon yap�labilir.

Baz� araçlarda ise ilave parçalar�n tak�lmas� gerekir.

H�z Sabitleyici ile H�z S�n�rlay�c� Aras�ndaki Fark Nedir?

Bu iki sistemin görevi farkl�d�r.

H�z sabitleyici, belirlenen araç h�z�n� otomatik olarak korumaya çal��r.

H�z s�n�rlay�c� ise sürücünün gaz pedal�n� normal �ekilde kullanmas�na izin verir ancak belirlenen maksimum h�z�n üzerine ç�k�lmas�n� sistemin çal��ma mant�� dahilinde s�n�rlar.

Örne�in h�z s�n�rlay�c� 100 km/s olarak ayarland��nda sürücü gaz pedal�n� kullanmaya devam eder ancak araç belirlenen s�n�ra ula�t��nda sistem motor torkunu s�n�rlayabilir.

H�z Sabitleyici Neden Bazen H�z� Biraz De�i�tirir?

Küçük h�z de�i�imleri normal olabilir.

Çünkü sistem arac�n h�z�n� sürekli olarak düzeltmeye çal��r.

�u faktörler h�z üzerinde küçük de�i�ikliklere neden olabilir:

Yol e�imi
Rüzgar
Araç yükü
Vites de�i�imleri
Motorun tepki süresi
�anz�man çal��ma karakteri

Örne�in araç dik bir yoku�a girdi�inde sistem daha fazla tork üretmeden önce araç k�sa süreli olarak h�z kaybedebilir.

Sistemin ne kadar h�zl� tepki verece�i araç üreticisinin yaz�l�m kalibrasyonuna ba�l�d�r.

H�z Sabitleyici Motora Zarar Verir mi?

Normal �artlarda düzgün çal��an bir araçta h�z sabitleyicinin motora zarar vermesi beklenmez.

Sistem, motor ve �anz�man�n normal çal��ma s�n�rlar� içerisinde tork kontrolü yapacak �ekilde tasarlanm��t�r.

Ancak araçta önceden mevcut olan motor, gaz kelebe�i, �anz�man veya elektrik sistemi ar�zalar� h�z sabitleyicinin devreden ç�kmas�na neden olabilir.

H�z sabitleyici sürekli olarak iptal oluyor ve ayn� zamanda Motor Ar�za Lambas� yan�yorsa sistem tekrar tekrar s�f�rlanmak yerine arac�n ar�za kodlar�yla birlikte te�his edilmesi gerekir.

H�z Sabitleyici Çal��m�yorsa Neler Kontrol Edilmeli?

Ar�zan�n te�hisinde önce basit kontroller yap�labilir.

Öncelikle;

Fren lambalar�n�n çal��p çal��mad��,
Fren pedal mü�ürünün durumu,
Manuel �anz�manda debriyaj mü�ürünün durumu,
H�z sabitleyici dü�melerinin çal��mas�,
ABS uyar� lambas�n�n yan�p yanmad��,
Motor ar�za lambas�n�n yan�p yanmad��,
Araç h�z bilgisinin do�ru olup olmad��,
Akü ve �arj voltaj�n�n normal olup olmad��,
Sigortalar�n sa�laml��

kontrol edilebilir.

Daha sonra uygun bir ar�za tespit cihaz�yla araç taranabilir.

Motor ECU'su, ABS, �anz�man ve di�er kontrol ünitelerinde kay�tl� hata kodlar� incelenerek h�z sabitleyicinin neden devre d�� kald�� daha do�ru �ekilde belirlenebilir.

Sonuç

H�z sabitleyici, sürücünün belirledi�i araç h�z�n� otomatik olarak korumaya çal��an elektronik bir sürü� destek sistemidir.

Klasik h�z sabitleyici temel olarak motor torkunu kontrol ederek belirlenen h�z� korurken, Adaptif H�z Sabitleyici (ACC) öndeki araçlar� da alg�layarak takip mesafesine göre arac�n h�z�n� de�i�tirebilir.

H�z sabitleyici uzun yol sürü�lerinde büyük kolayl�k sa�lasa da sürücünün dikkatinin yerini tutmaz. Yol ve trafik ko�ullar� sürekli takip edilmeli ve gerekti�inde araç kontrolü tamamen sürücü taraf�ndan ele al�nmal�d�r.

Modern h�z sabitleyiciyi yaln�zca "gaz pedal�na basmadan arac� ayn� h�zda götüren sistem" olarak dü�ünmek do�ru de�ildir. Sistem; motor ECU'su, elektronik gaz kelebe�i, gaz pedal� sensörleri, ABS ve tekerlek h�z bilgileri, �anz�man, fren sistemi, kumanda dü�meleri ve CAN-Bus ileti�imi gibi birçok sistemin birlikte çal��mas�yla görev yapar.