TR
EN
EDC Şanzıman Nedir ve Nasıl Çalışır?
EDC şanzıman, otomatik vites kullanım kolaylığını hızlı vites geçişleri ve yüksek mekanik verimlilikle bir araya getirmek amacıyla geliştirilmiş çift kavramalı otomatik şanzıman türüdür.
EDC, Efficient Dual Clutch ifadesinin kısaltmasıdır. Renault ve Dacia grubunda özellikle otomatik şanzımanlı modellerde kullanılan EDC sistemleri, çalışma prensibi açısından manuel şanzımana benzeyen dişli yapısını elektronik olarak kontrol edilen iki kavrama ile birleştirir.
Geleneksel otomatik şanzımanlarda kullanılan tork konvertörü yerine iki ayrı kavrama bulunur. Bu iki kavrama sayesinde bir vites kullanılmaya devam ederken sıradaki vites önceden hazırlanabilir.
Böylece vites değişimleri oldukça hızlı gerçekleşir.
EDC Şanzıman Nasıl Çalışır?
EDC'nin çalışma mantığını anlamanın en kolay yolu, şanzımanı iki ayrı vites grubu olarak düşünmektir.
Genellikle bir kavrama:
-
-
vites
-
-
-
vites
-
-
-
vites
-
-
-
vites
-
gibi tek sayılı vitesleri yönetirken, diğer kavrama:
-
-
vites
-
-
-
vites
-
-
-
vites
-
-
Geri vites
gibi diğer vites grubunu yönetir.
Ancak bu sıralama kullanılan EDC şanzımanın tasarımına göre değişebilir.
Örneğin araç 3. viteste ilerlerken sistem 4. vitesi önceden seçebilir. Vites değişimi gerektiğinde bir kavrama devreden çıkarken diğer kavrama devreye girer.
Bu işlem çok kısa sürede gerçekleştiği için sürücü, geleneksel manuel şanzımandaki gibi uzun bir güç kesintisi yaşamaz.
EDC Şanzımanda İki Kavrama Neden Kullanılır?
EDC'nin en önemli özelliği iki kavrama kullanmasıdır.
Manuel şanzımanda sürücü debriyaj pedalına basarak kavramayı ayırır ve vites koluyla yeni vitesi seçer.
EDC'de ise bu işlemlerin tamamı elektronik kontrol sistemi tarafından gerçekleştirilir.
Kavramalardan biri mevcut vitesi aktarırken diğer kavrama tarafındaki bir sonraki vites hazırlanabilir.
Bu nedenle EDC şanzımanlar özellikle hızlanma sırasında çok hızlı vites değiştirebilir.
EDC Şanzımanın Mekatronik Ünitesi Nedir?
EDC şanzımanın en önemli parçalarından biri mekatronik ünitedir.
Mekatronik ünite, elektronik kontrol ile hidrolik veya elektro-mekanik kumandayı bir araya getirir.
Şanzıman kontrol sistemi farklı sensörlerden gelen verileri sürekli olarak değerlendirir.
Bunlar arasında:
-
Motor devri
-
Araç hızı
-
Gaz pedalı konumu
-
Motor yükü
-
Kavrama konumu
-
Şanzıman sıcaklığı
-
Giriş ve çıkış mili devirleri
-
Fren pedalı durumu
-
Seçilen vites
gibi bilgiler bulunabilir.
Kontrol sistemi bu verileri kullanarak hangi vitese geçileceğine, kavramanın ne zaman devreye girip çıkacağına ve kavrama basıncının ne kadar olması gerektiğine karar verir.
EDC Şanzımanda Düşük Hızda Çalışma
Çift kavramalı şanzımanlarda en fazla dikkat edilmesi gereken çalışma koşullarından biri düşük hızlardır.
Yüksek hızlarda kavramalar tamamen kilitli olduğunda sistem oldukça verimli çalışır.
Fakat park manevralarında, yoğun trafikte sürünerek ilerlerken veya yokuşta çok düşük hızda hareket ederken kavramanın kontrollü şekilde kısmen devreye girmesi gerekebilir.
Bu sırada kavrama ısı üretir.
Özellikle sürekli dur-kalk yapılan yoğun trafikte veya aracın gaz pedalıyla yokuşta tutulmaya çalışılması durumunda kavrama sıcaklığı artabilir.
Bu nedenle EDC şanzımanların düşük hız davranışı, klasik tork konvertörlü otomatik şanzımanlardan farklı olabilir.
EDC ile Geleneksel Otomatik Şanzıman Arasındaki Fark
İki sistem arasındaki en temel fark, motor gücünün şanzımana nasıl aktarıldığıdır.
Geleneksel otomatik şanzımanlarda genellikle:
Motor → Tork Konvertörü → Dişli Grupları
şeklinde bir yapı bulunur.
EDC'de ise:
Motor → Çift Kavrama → Dişli Grupları
mantığı kullanılır.
Tork konvertörü düşük hızlarda oldukça yumuşak hareket sağlayabilir. EDC ise mekanik kavrama kullandığından daha doğrudan ve manuel şanzımana benzer bir sürüş hissi oluşturabilir.
EDC ile Manuel Şanzıman Arasındaki Fark
EDC'nin mekanik yapısının bazı bölümleri manuel şanzımana oldukça benzer.
Her iki sistemde de:
-
Dişli grupları
-
Kavrama sistemi
-
Miller
-
Senkromeç benzeri vites seçme mekanizmaları
-
Mekanik güç aktarımı
bulunur.
Ancak manuel şanzımanda sürücü kavramayı ve vites değişimini kendisi yönetir.
EDC'de ise elektronik kontrol ünitesi ve aktüatörler bu işlemleri otomatik olarak gerçekleştirir.
Bu nedenle EDC, manuel şanzımanın mekanik verimliliğini otomatik kullanım rahatlığıyla birleştirmeye çalışır.
EDC Şanzımanın Avantajları Nelerdir?
EDC şanzımanın tercih edilmesinin birkaç önemli nedeni vardır.
Hızlı vites geçişleri
Bir sonraki vites önceden hazırlandığı için geçişler çok hızlı gerçekleşebilir.
Yakıt ekonomisi
Çift kavramalı şanzıman, uygun kullanım koşullarında gücü mekanik olarak verimli şekilde aktarabilir. Bu durum yakıt tüketiminin düşük tutulmasına yardımcı olabilir.
Doğrudan sürüş hissi
Kavramanın doğrudan mekanik bağlantı sağlaması nedeniyle araç, bazı geleneksel otomatik şanzımanlara göre gaz pedalına daha hızlı tepki verebilir.
Otomatik kullanım rahatlığı
Sürücünün debriyaj pedalını kullanmasına veya sürekli vites değiştirmesine gerek kalmaz.
Manuel vites seçimi
Birçok EDC donanımlı araçta sürücü, vites kolu veya direksiyon arkasındaki kulakçıklar üzerinden manuel vites seçimi de yapabilir.
EDC Şanzımanın Dezavantajları Nelerdir?
EDC'nin avantajlarının yanında bazı dezavantajları da vardır.
Düşük hızlarda kavrama davranışı
Park etme, yoğun trafik ve çok düşük hızlarda ilerleme sırasında kavramaların kontrol edilmesi gerektiğinden hafif bir titreşim veya geçiş hissi oluşabilir.
Bu durum tek başına arıza anlamına gelmez.
Ancak şiddetli titreme, belirgin vuruntu veya sürekli kavrama kayması normal kabul edilmemelidir.
Kavrama aşınması
Kavramalar mekanik olarak aşınabilen parçalardır.
Yoğun şehir içi trafiği, sık dur-kalk, yokuşta yanlış kullanım, agresif kalkışlar ve ağır yük altında kullanım kavrama ömrünü etkileyebilir.
Mekatronik karmaşıklığı
EDC'nin elektronik ve hidrolik kontrol sistemi oldukça karmaşıktır.
Sensör, solenoid, aktüatör, hidrolik sistem veya elektronik kontrol kaynaklı bir problem vites geçişlerini etkileyebilir.
Onarım maliyeti
Kavrama veya mekatronik gibi önemli parçaların arızalanması durumunda onarım maliyeti yüksek olabilir.
EDC Şanzıman Arızasının Belirtileri Nelerdir?
EDC şanzımanda problem oluştuğunda farklı belirtiler ortaya çıkabilir.
Kalkışta titreme
Araç özellikle ilk hareket sırasında belirgin şekilde titriyorsa kavrama sistemi kontrol edilmelidir.
Ancak motor teklemesi, motor takozları veya başka aktarma organları da benzer bir belirti oluşturabilir.
Vites geçişlerinde sertlik
Normalden çok daha sert veya vuruntulu vites geçişleri, kavrama kontrolü, mekatronik sistem, sensörler veya yazılım ile ilgili bir probleme işaret edebilir.
Vites geçişinde gecikme
D veya R konumu seçildikten sonra aracın hareket etmesinde belirgin bir gecikme varsa şanzıman kontrol edilmelidir.
Bunun nedeni hidrolik basınç problemi, kavrama, aktüatör veya mekatronik sistem olabilir.
Kavrama kaçırması
Motor devri yükselmesine rağmen aracın aynı oranda hızlanmaması kavrama kaçırmasının belirtilerinden biri olabilir.
Özellikle yüksek yük altında motor devrinin aniden yükselmesi dikkat edilmesi gereken bir durumdur.
Vites seçememe
Şanzıman belirli bir vitese geçemeyebilir veya güvenli çalışma amacıyla sınırlı sayıda vites kullanabilir.
Şanzıman uyarı mesajı
Elektronik kontrol sistemi ciddi bir hata algıladığında gösterge panelinde şanzımanla ilgili bir uyarı çıkabilir.
Bazı durumlarda araç koruma moduna geçebilir.
Yanık kokusu
Yoğun trafik, uzun süreli düşük hızda kullanım veya aşırı kavrama kayması sonrasında yanık kokusu alınması kavramanın aşırı ısındığını gösterebilir.
Anormal sesler
Uğultu, sürtme, metalik ses, tıkırtı veya şanzımandan gelen diğer anormal sesler rulman, dişli, kavrama veya başka bir mekanik parçanın incelenmesini gerektirebilir.
EDC Şanzıman Neden Titreme Yapar?
EDC şanzımanlarda kalkış sırasında hissedilen titremenin birçok farklı nedeni olabilir.
Bunlar arasında:
-
Kavrama aşınması
-
Kavrama yüzeylerinin kirlenmesi
-
Aşırı kavrama sıcaklığı
-
Kavrama adaptasyonunun bozulması
-
Mekatronik problemi
-
Kavrama kontrol problemi
-
Volan problemi
-
Yağ sızıntısı veya yağ bulaşması
-
Yazılım veya kalibrasyon problemi
-
Motor ve şanzıman takozları
bulunabilir.
Bu nedenle araç kalkışta titriyor diye doğrudan kavrama setinin değiştirilmesi doğru bir teşhis yöntemi değildir.
Öncelikle titremenin kaynağı belirlenmelidir.
EDC Kavrama Adaptasyonu Nedir?
Şanzıman kontrol ünitesi kavramanın ne zaman ve ne miktarda devreye girdiğini doğru şekilde bilmelidir.
Kavrama zamanla aşındıkça çalışma karakteristiği değişebilir.
Kontrol sistemi belirli sınırlar içerisinde bu değişimi adaptasyon değerleriyle telafi edebilir.
Bazı onarım işlemlerinden sonra şanzımanın kavrama adaptasyonu veya yeniden öğrenme işleminin yapılması gerekebilir.
Ancak adaptasyon işlemi fiziksel olarak aşınmış veya hasarlı bir kavramayı yenileyemez.
Kavrama balatası aşırı aşınmışsa yalnızca yazılımsal adaptasyon yapmak sorunu kalıcı olarak çözmez.
EDC Şanzıman Yağı Değiştirilir mi?
Bu sorunun tek bir cevabı yoktur.
Çünkü tüm EDC şanzımanlar aynı yapıya sahip değildir.
Bazı çift kavramalı şanzımanlarda ıslak kavrama, bazılarında ise kuru kavrama sistemi kullanılabilir.
Islak kavramalı sistemlerde kavrama parçaları şanzıman yağı içerisinde çalışır ve yağın soğutma ile yağlama açısından önemli bir görevi vardır.
Kuru kavramalı sistemlerde ise kavrama yağ içerisinde çalışmaz.
Bu nedenle yağ değişim aralığı, kullanılacak yağın özellikleri ve bakım yöntemi şanzımanın tam modeline göre belirlenmelidir.
Yanlış yağ kullanılması kavrama ve mekatronik sisteminin çalışmasını ciddi şekilde etkileyebilir.
Kuru Kavrama ve Islak Kavrama Arasındaki Fark
Çift kavramalı şanzımanlar genel olarak kuru ve ıslak kavrama olmak üzere iki farklı yapıya ayrılır.
Kuru kavrama
Kavrama diskleri yağ içerisinde çalışmaz.
Bu yapı mekanik kayıpların düşük tutulmasına yardımcı olabilir. Ancak özellikle düşük hızda, yoğun trafikte ve yüksek sıcaklık altında kavramanın ısı yönetimi daha önemli hale gelir.
Islak kavrama
Kavrama diskleri yağ içerisinde çalışır.
Yağ, kavrama sisteminin soğutulmasına ve yağlanmasına yardımcı olur.
Islak kavramalı sistemler genellikle daha yüksek tork kapasitesi ve daha iyi ısı yönetimi gereken uygulamalarda tercih edilir.
Bu nedenle aracın hangi EDC şanzımanını kullandığını bilmek, bakım ve arıza teşhisi açısından oldukça önemlidir.
EDC Şanzımanın Ömrü Nasıl Uzatılır?
Sürüş tarzı EDC kavramalarının ömrü üzerinde önemli bir etkiye sahiptir.
Özellikle yokuşta aracı yalnızca gaz pedalıyla sabit tutmaya çalışmak kavramanın gereksiz yere kaymasına ve ısınmasına neden olabilir.
Yoğun trafikte aracın sürekli birkaç santimetre hareket ettirilip tekrar durdurulması da kavrama sistemini gereksiz yere çalıştırabilir.
Park sırasında D ve R arasında sürekli ve hızlı şekilde geçiş yapmak da doğru değildir.
Bunun yerine kontrollü hareket etmek gerekir.
Ayrıca:
-
Üreticinin bakım aralıklarına uyulmalı
-
Uygun şanzıman yağı kullanılmalı
-
Anormal titreme erken kontrol ettirilmeli
-
Şanzıman uyarıları göz ardı edilmemeli
-
Belirgin kavrama kaçırması varsa araç zorlanmamalı
-
Gerekli durumlarda kavrama adaptasyonu yapılmalı
-
Şanzıman çevresindeki yağ kaçakları kontrol edilmeli
-
Elektronik arızalarda doğrudan pahalı parça değişimine gidilmeden önce teşhis yapılmalı
EDC Şanzıman Güvenilir midir?
EDC şanzımanın güvenilirliği yalnızca "EDC" adına bakılarak değerlendirilemez.
Kullanılan şanzımanın nesli, teknik yapısı, kavrama tipi, araçtaki motor, tork değeri, bakım geçmişi ve kullanım koşulları büyük önem taşır.
Düzenli bakımı yapılmış ve doğru şekilde kullanılan bir EDC uzun süre sorunsuz çalışabilir.
Bununla birlikte çift kavrama ve mekatronik sisteminin karmaşık yapısı nedeniyle bazı arızaların onarımı manuel şanzımanlara göre daha maliyetli olabilir.
EDC Şanzıman Nasıl Teşhis Edilir?
EDC şanzımanda arıza meydana geldiğinde ilk aşamalardan biri elektronik arıza taramasıdır.
Şanzıman kontrol ünitesinde kayıtlı ve aktif hata kodları okunmalıdır.
Ancak yalnızca hata kodunu okumak doğru teşhis için yeterli değildir.
Gerekli durumlarda şu değerler de kontrol edilmelidir:
-
Kavrama adaptasyon değerleri
-
Kavrama sıcaklığı
-
Hidrolik basınç
-
Giriş mili devri
-
Çıkış mili devri
-
Vites seçme komutları
-
Kavrama aktüatörlerinin çalışması
-
Mekatronik sistem
-
Şanzıman yağı
-
Elektrik tesisatı
-
Soket ve bağlantılar
-
Akü voltajı
-
Şarj sistemi voltajı
Bunun yanında yol testi de oldukça önemlidir.
Araç kalkışta, hızlanmada, yavaşlamada, vites değiştirirken ve düşük hızda manevra yaparken nasıl davranıyor gözlemlenmelidir.
EDC Şanzıman Bakımında Nelere Dikkat Edilmeli?
EDC şanzımanlarda tek bir bakım prosedürü bulunmaz.
Doğru bakım yöntemi kullanılan şanzımanın tam modeline göre belirlenmelidir.
Şanzıman yağı
Yağ değişimi gerekiyorsa üreticinin belirlediği spesifikasyona uygun yağ kullanılmalıdır.
Kavrama sistemi
Titreme, kaçırma veya kalkışta anormallik varsa kavrama sistemi kontrol edilmelidir.
Mekatronik sistem
Vites seçme veya kavrama kontrolünde problem olduğunda mekatronik sistem ve aktüatörler incelenmelidir.
Yazılım ve adaptasyon
Bazı durumlarda yazılım güncellemesi veya adaptasyon işlemi şanzımanın çalışma karakteristiğini düzeltebilir.
Yağ kaçakları
Şanzıman tasarımına bağlı olarak yağ kaçağı, yağlama, soğutma veya hidrolik kontrol sorunlarına neden olabilir.
Sonuç
EDC şanzıman, iki kavramalı otomatik vites sistemi sayesinde hızlı vites geçişleri, doğrudan sürüş hissi ve uygun koşullarda yüksek mekanik verimlilik sunar.
Sistemin temel avantajı, iki kavrama sayesinde bir sonraki vitesin önceden hazırlanabilmesidir. Bu sayede vites değişimleri hızlı şekilde gerçekleştirilebilir.
Bununla birlikte EDC'nin çalışma yapısı özellikle kavrama, mekatronik ünite, düşük hız kullanımı, sıcaklık ve adaptasyon konularını önemli hale getirir.
Kalkışta şiddetli titreme, vites geçişlerinde vuruntu, kavrama kaçırması, vites seçiminde gecikme, anormal ses, yanık kokusu veya şanzıman uyarısı gibi belirtiler ortaya çıktığında sorun ihmal edilmemelidir.
En önemli nokta ise her EDC şanzımanın aynı olmadığını bilmektir. Farklı EDC nesillerinde kavrama yapısı, yağ sistemi, tork kapasitesi, mekatronik yapı ve bakım gereksinimleri değişebilir. Bu nedenle bakım ve arıza teşhisi aracın üzerindeki tam şanzıman tipine göre yapılmalıdır.
